Pokpotampal nong mga Taluꞌ i

Pokpotampal nong mga Taluꞌ

 

Adam

Si Apuꞌ Adam kini ong mikuna manusiyaꞌ nok piongon nok Tuhan tidu sog lupaꞌ. Og libunin si Hawa. Mikodugtul si Apuꞌ Adam bu si Hawa sok suguan nok Tuhan, bu tidu diyon miongon na ok kopatoy. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 3:3; 5:5.

 

Agustus

Si Agustus ong ngalan nok solokotow sultan song moliwag nog bonuwa Rum sog waktu nog binataꞌ si Isa Al-Masih. Mokowasa tokodoy yanin poꞌ yanin ong migbayaꞌ sok kotanan nog bonuwa nog inagow nog bangsa Rum, bu misunuꞌ da sop og bonuwa Israel dun. Yanin ong miksuguꞌ nong mokporehistro ong mga tow song mga bonuwa nok piktiduhan nong mga pingapuꞌ nilon (Kitab Injil, Lukas 2:1-7). Saan na migunut si Mariam og ginaꞌ ni Panghuꞌ Isa sog laki nin nok si Yusup sog Betlehem poꞌ diyon ok piktiduhan nog gusba nin, dadi diyon binataꞌ si Panghuꞌ Isa.

 

Akaya

Og Akaya kini solobuk probinsiya sakup nong moliwag nog bonuwa Rum masa tagnaꞌ, sugaid ningkomun misakup na sog bonuwa Grik. Ong mobantug nok siyudad nok Kurintu mibotang sok probinsiya nog Akaya. Tontong niyu da sop .

 

Al-Masih

Tinawag si Panghuꞌ Isa nog Al-Masih poꞌ yanin ok piniliꞌ nok Tuhan. Og Al-Masih, ong maana nin Ok Piniliꞌ nok Tuhan mogbayaꞌ. Pidinsamaꞌ tumaluꞌ nong mga konabihan sok Kitab Sutsi pasal sok pogdatongin sog dunya. Misulat pasal diyanin nok sumboy yanin pobiyanon sok ponupuꞌ ni Sultan Daud bu bataon yanin sog Betlehem. Pidinsamaꞌ da sop tumaluꞌ nog angkonon nog Al-Masih og dusa nong mga tow bu mosiksaꞌ yanin para dinilon bagun moitung ilon mologdong bu diꞌ na ilon siksaon nok Tuhan (Kitab Nabi Isaya 53:5-6,11). Baluꞌ nong modakol nong mga Yahudi nog bilaꞌ matong og Al-Masih, dagonin ong mga momissukuꞌ bu mominsanaꞌ dinilon. Tibuwa ok pogbayaꞌ nog Al-Masih kanaꞌ batuk sok pogbayaꞌ nong mga sultan dini sog dunya, poꞌ mogbayaꞌ yanin sok pongatoyan nong mga moktotombaꞌ diyanin dini sog dunya mangoy sog ahirat. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 3:16-17; 11:25-27; 18:36-37.

 

Amin

Og Amin kini ok taluꞌ sog bahasa Ibrani nong mogmaana nog Bung mayan atawa Motud tokodoy. Poggamiton kini bilaꞌ mokpudji bu monginduwaa ong mga tow sok Tuhan atawa bilaꞌ ongon ong mohalgaꞌ tokodoy nok taluꞌ. Lolayun ta niyu mobasta kini sok Kitab Sutsi.

 

Ampun

Sima-sima ong moktowbat song mga dusa nin bu mongoni nok koampunan sok Tuhan pasal sog Al-Masih, ampunonin, dadi mipapas na ong mga dusa nin. Mokopongampun ok Tuhan song mga tow pasal sog ininang ni Isa Al-Masih poꞌ minatoy yanin moimung kurban para sog dusa nong manusiyaꞌ. Ok kopatoyin og bayad nog dusa ta poꞌ mounut sok tinaluꞌ nok Tuhan, daꞌdun koampunan nog dusa bilaꞌ daꞌdun mobunag nog duguꞌ. Na wadjib sop dinita nog ampunon ta og pokasi ta. Basta niyu Kitab Injil, Markus 11:25-26; Ibrani 9:22, 28.

 

Anggul

Og anggul kini yonin na og ubas atawa og greps (grapes), og ginisan nok pomulan nok taga bunga. Bilaꞌ sok Kitab Ponognaan, milabit nok si Nabi Nuh ong mikuna momula nog anggul. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 9:20. Tontong niyu .

 

Antiyok

Duwaꞌ buk og bonuwa pigingalanan Antiyok. Ok solobuk yonin na ong mosolag nok siyudad Antiyok nong mibotang sok Siriya. Dituꞌ minintuluꞌ siloꞌ Pol masa tagnaꞌ. Og ikoduwaꞌ Antiyok kini, yonin na ok siyudad nog Antiyok sok Pisidiya nong misakup sog bonuwa Turki ningkomun. Mikosaut ilon dituꞌ sok kopanow nilon mokposampoy nok Parman nok Tuhan (Kitab Injil, Mga Ginang 11:26; 13:14).

 

Aramaik

Og Aramaik kini ok solobuk bahasa nong molani-lani sog bahasa Ibrani bug bahasa Arab. Og Aramaik, og ginamit song mga bonuwa Arab sampoy sog bonuwa Babilonya tagnaꞌ, yonin na og Irak ningkomun. Misaggow bangka oyitoy ong mga tow Israel sog Babilonya song masa ni Nabi Danyel, bu diyon ilon migonong sog bon nok pitu puluꞌ tahun, saan na sok ponabut nong mga mokokosun, og bahasa Aramaik og ginamit nong mga tow Israel sog waktu dini si Panghuꞌ Isa sog ginlupaan.

 

Areyopagus

Og Areyopagus kini solobuk bontud mikaan sok siyudad nog Aten, ok poglumpukan nong mga migmokogulang sok siyudad. Saan na ok tumpukan bug sosolokotow nong migmokogulang nong moglumpak diyon, poktawagon ilon da sop nog Areyopagus. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 17:32.

 

Artemis

Si Artemis kini, ok tuhan-tuhan libun nok piksumba nong mga tow sog bonuwa Bataꞌ-bataꞌ Asiya song masa tagnaꞌ, bu ongon ong mobantug nog baloy poksumbahon diyanin sok siyudad nog Epesus tagnaꞌ. Long nilon nog yanin kini ong mokotabang dinilon bagun da mokobataꞌ ok kolibunan nilon bu mogbunga ong mga pomulan nilon. Sinumba sop si Artemis kini sog bonuwa nog Rum song masa koyon, sugaid ong ngalanin diyon, si Dayana. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 19:23-28.

 

Baal

Si Baal kini solobuk tuhan-tuhan nok piktuhanan nong mga tow Kanaan tagnaꞌ. Ong maana nog Baal gapuꞌ atawa kounutan, bu ongon mibotang nok tow-tow nog Baal sog len-len bonuwa. Modakol da sop tokodoy ong mga tow Israel ong mioyit tumombaꞌ diyanin. Sumolingka dagon ong mga tow Israel sog bunuꞌ pasal dinumugtul ilon sok Tuhan bu tumombaꞌ ilon ni Baal. Og libun ni Sultan Ahab nok si Yesebel moksosumba ni Baal, bu pitubuꞌ in ok pat gatus lima puluꞌ nog baluꞌ-baluꞌ nabi ni Baal. Basta niyu Kitab 1 Mga Sultan 18:19. Tontong niyu .

 

Babel

Bastahon niyu bug poynoy piglen-len nok Tuhan ong mga bahasa nong mga tow sog Babel (Kitab Tawrat, Ponognaan 11:1-9).

 

Babilon

Og Babilon kini ok siyudad bug ayin migonong ong mga sultan sog bonuwa Babilonya masa tagnaꞌ bu ningkomun misunuꞌ sog bangsa Irak. Mibantug ok siyudad koyon pasal song mga molingkat nong mga kabbun bug baloyin, bu landuꞌ kopagon nog galadin nog 13 metros ok kotasin. Ok siyudad nog Babilon linaat mga lima gatus tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa. Sok Kitab Injil, Pitongow, pibatuk ok siyudad atawa tumpukan nok tow sog Babilon sog libun nong mingatu sok Tuhan bu mogoyit nong mga tow sumaggaꞌ sok Tuhan.

 

Babilonya

Og Babilonya kini yonin na og bonuwa nog Irak ningkomun. Song masa tagnaꞌ kituꞌ, og Babilonya kini mibantug bu mokowasa nog bonuwa nok piksultanan ni Sultan Nebukadnesar, bu ok siyudadin Babilon. Pasal sok pogdugtul nong mga tow Israel sok Tuhan song masa nituꞌ, misaggow bu inoyit ilon sog Babilonya bu diyon ilon migonong sog bon nog 70 tahun. Basta niyu Kitab Nabi Danyel 1.

 

Bahasa Rum

Miglologinis og bahasa nog ginamit nong mga tow Israel song masa ni Panghuꞌ Isa. Ongon og Aramaik, Grik bug bahasa Rum poꞌ sinakup ilon nong moliwag bangsa Rum. Tontong niyu sop .

 

Baldusa

Ok tow baldusa yonin ong mga tow nog dinumugtul sok suguan nok Tuhan. Ong motudin, ok kotanan nok tow baldusa poꞌ dinumugtul ita kotanan sok saraꞌ nok Tuhan, sugaid piglillaꞌ ni Panghuꞌ Isa kurbanon og ginawa-baranin bagun moampun ita bangka koawon. Basta niyu Kitab Injil, Rum 3:22-24.

 

Baloy nok Tuhan

Og Baloy nok Tuhan, yonin kini ok tinawag nong mibantug bu kinosolagan nog baloy poksosombahayangan sog agama Yahudi, bu mibotang kituꞌ masa tagnaꞌ sog Jerusalem. Og baloy kituꞌ, batuk-batuk sog langgal sog ginlupaan mimala poꞌ duwaꞌ buk da sop og bilikin, og Bilik Sutsi bug ayin moktolagad ong mga gimam sok Tuhan gondow-gondow, bu og Bilik Mahasutsi. Dituꞌ sumolod hadja ok kinotasan nog gimam insan sotahun dunut nok kurban pogampun nog dusa. Og duwaꞌ buk bilik kini inolotan nong modikpol nok kurtina. Na song masa nong minatoy si Panghuꞌ Isa, migodit tongaꞌ ok kurtina kini, og gindanan nong mitabuk na nok Tuhan ok kurban ni Panghuꞌ Isa. Dadi bilaꞌ tumombaꞌ ong mga tow, angkonon ni Isa Al-Masih ong mga dusa nilon, bu mibukaꞌ da og dalan posunguꞌ sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 27:50-51.

Og Baloy nok Tuhan kituꞌ, dinondingan nog batu bu inalad og luwasanin. Diyon mokosolod ong mga polosombahayang sog agama Yahudi. Na inalad pa puliꞌ og luwasanin kituꞌ, bu diyon mokosolod bisan ong mga kanaꞌ mogogunut sog agama Yahudi.

Ong mikuna mikpotindog nog Baloy nok Tuhan, yonin na si Sultan Sulayman (basta niyu 1 Mga Sultan 6), bu pitindog puliꞌ duwaꞌ kali. Mamaꞌ nok pidinsamaꞌ tumaluꞌ ni Panghuꞌ Isa sog dini pa yanin sog dunya, linadak og Baloy nok Tuhan kituꞌ mga pat puluꞌ tahun pogdoksuꞌ ni Isa Al-Masih mokpuliꞌ sok surgaꞌ. Bu tidu sog waktu koyon ondaꞌ pa koimung puliꞌ og Baloy nok Tuhan bu daꞌdun ong mokkurban. Basta niyu Kitab Injil, Markus 15:38-39 bug Matiyu 24:1-2. Tontong niyu bu .

 

Baloy poksumbahan

Og baloy poksumbahan, yonin na kini ong mga baloy poksosombahayangan sog agama Yahudi. Ok sosolobuk bonuwa taga baloy poksumbahan bug ayin ilon moglumpuk-lumpuk kada Sabtuꞌ mongadjiꞌ, mogbasta nok Kitab bu mogduwaa. Diyon da sop ok poghukuman nilon. Sog bon nog dini pa si Isa Al-Masih sog dunya, aluꞌ-aluꞌ yanin mognasihat song mga baloy poksumbahan koyon. Poguliꞌ ni Panghuꞌ Isa sok surgaꞌ, mognasihat da sop ong mga mulidin song mga baloy poksumbahan koyon. Basta niyu Kitab Injil, Markus 1:21-22 bug Mga Ginang 9:20-22. Mignasihat da sop siloꞌ Pol song mga baloy poksumbahan, sugaid mobon-obon lumotaꞌ ilon poꞌ diꞌ tabukon nong mga duma nog Yahudi ok pokposampoy nilon. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 19:6-10.

 

Banug

Og banug kini, ong mosolag nong manuk-manuk nok tawagon da sop nog tipuliꞌ atawa igel.

 

Barnabas

Si Barnabas kini, solokotow yanin nong moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa sog Jerusalem. Ong ngalanin tokodoy Yusup, sugaid tinawag yanin nong mga moktotombaꞌ nog Barnabas, ong maana nin ong mokpobogan nok pongatoyan. Sinupali nin si Pol dangan bogu pa tinumombaꞌ. Doksuꞌ miimung yanin nog duma ni Pol song mikuna kopanowin mokposampoy nong Mobais nok Suksugan, yonin na nok si Panghuꞌ Isa ong Mogogawon. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 13:23 bug Pilipi 3:20.

 

Bataꞌ Bilibili

Tagnaꞌ tahun-tahun pikkurban nong mga tow Israel og bataꞌ bilibili nog daꞌdun ok sallaꞌ in posunguꞌ sok Tuhan bagun kodungmaan bu moampun ong mga dusa nilon. Dangan dituꞌ ong mga tow Israel song Misir song masa ni Nabi Musa, og bataꞌ bilibili og gantiꞌ sok kotubuꞌ nong mga gumbataꞌ nilon laki nog gulang bataꞌ. Tidu song masa kituꞌ lokaton nilon ong mokobeteꞌ gumbataꞌ nilon laki nog gulang bataꞌ biyan sok pokkurban nog bataꞌ bilibili (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 12:1-13; 13:13-15 bug Kitab Injil, Yahiya 1:29). Sok Kitab Injil, Pitongow, lolayun milabit ok tinawag nog Bataꞌ Bilibili nong mokowasa (Kitab Injil, Pitongow 5:6-7). Tontong niyu sop bug .

 

Bataꞌ Bilibili nok Tuhan

Og Bataꞌ Bilibili nok Tuhan, yonin kini og len nog gollal nog ginamit pasal ni Panghuꞌ Isa. Dangan sinuguꞌ si Nabi Ibrahim mokkurban nog bataꞌ in, miksak og bataꞌ in bug ayin og bataꞌ bilibili nok kurbanon nilon. Na pagga gommaꞌ in ong nabi, tinumabal yanin nok Tuhan da ong mokpiliꞌ nog bataꞌ bilibili koyon. Song masa ni Nabi Musa sinuguꞌ ilon moksumbaliꞌ nog bataꞌ bilibili. Doksuꞌ linoklas nilon og duguꞌ in song mansing kilid pintuan nilon bagun moawon ilon sok kopatoy nong misugat song mga tow Misir. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 12:1-13. Mikpodinsamaꞌ da sop tumaluꞌ si Nabi Isaya nog ongon ok sosuguon nok Tuhan nong matoy para sok kodusahan nong mga manusiyaꞌ nong mamaꞌ nog bataꞌ bilibili nok kurbanon (Kitab Nabi Isaya 53:7-8). Tagnaꞌ tahun-tahun pikkurban nong mga Yahudi og bataꞌ bilibili nog daꞌdun ok sallaꞌ in para sok Tuhan bagun moampun ong mga dusa nilon. Saan na pibatuk si Isa Al-Masih sog bilibili nok kurbanon, bu pagga daꞌdun mismu og dusa nin, insan da yanin kinurban poꞌ mikoaku yanin nok kodusahan nong mga manusiyaꞌ. Na misabut ta nok tinawag si Isa Al-Masih nog Bataꞌ Bilibili nok Tuhan poꞌ sinuguꞌ yanin nok Tuhan mangoy sog dunya bagun matoy para sog dusa nong manusiyaꞌ mamaꞌ nog bilibili nok pokkurbanon. Dadi sima-sima ok tumombaꞌ diyanin, moawon bu mosurgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 23:39-43 bug 1 Yahiya 2:1-2. Saan na dangan mitongow ni Yahiya Mongliliguꞌ si Panghuꞌ Isa, tinaluꞌ in song mga mulidin, “Tontong niyu, yonin koyon og Bataꞌ Bilibili nok Tuhan nok kurbanon bagun papason og dusa nong mga manusiyaꞌ.” Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 1:29. Tontong niyu .

 

Bataꞌ nok Tuhan

Og Bataꞌ nok Tuhan, ok solobuk sop nog gollal ni Panghuꞌ Isa nog ginamitin sog ginawa-baranin, bu tinawag da sop yanin nok Tuhan og bataꞌ in (Kitab Injil, Matiyu 3:17). Kanaꞌ ong maana nin nog ongon og libun nok Tuhan poꞌ ok kobataꞌ ni Isa Al-Masih kanaꞌ mikobatuk sog duma nong mga manusiyaꞌ. Asal na yanin sok Tuhan, sugaid miongon yanin nong manusiyaꞌ pibiyan sog Ruh nok Tuhan, bu limuwas yanin tidu sog budjang nok si Mariam (Kitab Injil, Lukas 1:34-35 bug Kitab Nabi Isaya 7:14; 9:6). Tinawag yanin sop nong malaikat Jibril nog Bataꞌ nok Tuhan, bu tinaluꞌ in nong mosutsi yanin bu bogoyan yanin nok kowasa mogbayaꞌ song mga tow (Kitab Injil, Lukas 1:26-38). Ong maana nok taluꞌ nog Bataꞌ nok Tuhan yonin na nog diyon diyanin og gaddat bug kowasa nok Tuhan, bu yanin ok Parman nok Tuhan. Minangkon si Isa Al-Masih nong miksolobuk yanin sog Gommaꞌ in. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 9:2-3; Lukas 5:20-21; Yahiya 10:27-33; 14:8-11.

 

Bataꞌ nong Manusiyaꞌ

Og Bataꞌ nong Manusiyaꞌ ok solobuk gollal ni Panghuꞌ Isa nog ginamitin sog ginawa-baranin. Ok taluꞌ nog Bataꞌ nong Manusiyaꞌ kini milabit sop sok Kitab Nabi Danyel 7:13-14 pasal sok solobuk nok tidu sok Tuhan. Binogoyan yanin nok kopatut mogbayaꞌ bu moghukum sog lam nong manusiyaꞌ solama-lama bu ong mga tumombaꞌ diyanin, koongonan ilon nong mosannang nok kotubuꞌ nog daꞌdun ok kodoksuanin (Kitab Injil, Matiyu 13:41-43 bug Yahiya 3:13-15). Si Isa kanaꞌ hadja ok Panghuꞌ ta, sugaid sog bon nog dini yanin sog dunya, ginantaꞌ diyanin nok solobuk manusiyaꞌ yanin nong mokobatik nog gutom, kuwow bu tigdow.

 

Bataꞌ-bataꞌ Asiya

Og Bataꞌ-bataꞌ Asiya kini, ong ngalan nok solobuk moliwag nok probinsiya nong misakup sok Turki ningkomun, sugaid pigbayaan tagnaꞌ nog bangsa Rum. Og Epesus ong mikuna nok siyudad dituꞌ bug ayin tagnaꞌ miktonduꞌ si Pol nok Parman nok Tuhan nong miobon. Mikposampoy da sop si Pol sog len-len nog lungsud bug siyudad sog Bataꞌ-bataꞌ Asiya. Tontong niyu ong mapa.

 

Betlehem

Yonin kini ok solobuk siyudad nong mibotang 9 km tidu sog Jerusalem bug ayin binataꞌ si Isa Al-Masih. Ong ngalanin sog bahasa Ibrani, Bayt Lehem (og baloy nok pan) bu bilaꞌ sog bahasa Arab, Bayt Lahm (og baloy nok karni). Og Betlehem kini poktawagon da sop nok Siyudad ni Sultan Daud, poꞌ dituꞌ yanin binataꞌ. Na dumait nok si Isa Al-Masih bataon sog Betlehem poꞌ mounut sok pogitungan nong manusiyaꞌ tupuꞌ yanin ni Sultan Daud bu mogbayaꞌ yanin sog lam nong manusiyaꞌ mamaꞌ ni Sultan Daud migbayaꞌ sok tibuk Israel. Basta niyu sop Kitab Injil, Matiyu 2:1-6. Mga pitu gatus tahun sog daꞌ pa bataoy si Isa Al-Masih, pidinsamaꞌ tumaluꞌ biyan ni Nabi Mika nog ongon og bataon dituꞌ sog Betlehem. Asal na yanin ongon, bu mogbayaꞌ yanin (Kitab Nabi Mika 5:2).

 

Bilibili

Og bilibili kini ginisan nog hayup nong modikpol og bolohibu nin nog dait potubuon sog bonuwa nog Israel dunut nok kambing. Ondiꞌ ilon mokosun mogipat nog ginawa nilon. Ginamit nong mga tow Israel og bilibili sok pokkurban masa tagnaꞌ. Kitab Tawrat, Mga Saraꞌ 3:7.

 

Bilik Mahasutsi

Yonin na kini ok piktawag nok solobuk bilik sog Langgal sog ginlupaan mimala song masa ni Nabi Musa bu sog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem. Og gungod nog Bilik Mahasutsi yonin na ok Kaban Pigjanjian bug ayin mibotang ok kan nilon nong manna nog binogoy dinilon nok Tuhan song masa ni Nabi Musa. Sok Kaban Pigjanjian ongon sop ok tungkod ni Harun bu og duwaꞌ buk batu lokpiꞌ nok taga sopuluꞌ suguan nok Tuhan. Sog luwasan nog Bilik Mahasutsi, ongon og Bilik Sutsi. Og duwaꞌ buk bilik kini inolotan nong modikpol nok kurtina. Ok kinotasan nog gimam hadja ong mokosolod dituꞌ insan sotahun dunut nog duguꞌ nok kurban nok pinisikin pogampun nog dusa. Na song masa nong minatoy si Panghuꞌ Isa, migodit tongaꞌ ok kurtina kini, og gindanan nong miksulut na ong mga manusiyaꞌ sok Tuhan biyan sok kotombaꞌ nilon nog angkonon na ni Isa Al-Masih ong mga dusa nilon biyan sok pokkurbanin nog duguꞌ-nyawa nin. Dadi mibukaꞌ da og dalan posunguꞌ sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 27:51. Tontong niyu , bug .

 

Bilik Sutsi

Yonin na kini ok solobuk bilik sog Langgal sog ginlupaan mimala tidu pa song masa ni Nabi Musa bu sog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem tidu pa song masa ni sultan Sulayman. Og Bilik Sutsi kini yonin na bug ayin sumolod ong mga gimam moktolagad sok Tuhan gondow-gondow. Ongon sog bilik sutsi kini ong mosolag nok pogontudan nong mga politaan, ong mobeteꞌ lomisahan poktutungan nok komanyan, bu og duma nong mobeteꞌ nog lomisahan pogbotangan nok pan pongaddat sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Ibrani 9:1-3. Tontong niyu bug .

 

Bogu Pigjanjian

Og Bogu Pigjanjian, yonin kini og bogu pikpasadan nok Tuhan song mga manusiyaꞌ bisan olo bangsahoy. Sok pigjanjian kini, jinumanjiꞌ ok Tuhan nog itungonin nog bataꞌ in ok sima-sima towoy nong mongandol ni Isa Al-Masih sok kosurgaan. Pasal sok kopatoyin, inangkonin ok siksaꞌ nog dusa para dinilon. Og duguꞌ ni Panghuꞌ Isa nong mibuyus sok kopatoyin kituꞌ, og gindanan nog ongon na og Bogu Pigjanjian nok Tuhan bug manusiyaꞌ nong mobais pa tidu sog Dan Pigjanjian song masa ni Nabi Musa. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 22:20; Ibrani 8:6-10; 10:16; 12:24. Tontong niyu .

 

Bonsalan

Og bonsalan kini yonin na ong mikaan nog bosi nong molani sok kapoy nog bangkaꞌ, buti atawa kappal. Mokpolikoꞌ bu mokpologdong og bonsalan nok sakoyan sog dagat poꞌ sinukpat song monubilaꞌ.

 

Bontud Sinay

Og Bontud Sinay yonin na og bontud nok piglumpakan ni Nabi Musa bug Tuhan, bu dituꞌ in binogoy ok sopuluꞌ suguan kituꞌ. Og len ngalanin, yonin na og Bontud Horeb bu og Bontud nok Tuhan. Sok ponontong nok kodakolan nong mokokosun og Bontud Sinay, og Jabal Musa sok Sinay sok titongaꞌ nog Ijip bug Saudi, sok ponontong sop nong mga duma, og Jabal al-Lawz song Midian sok Saudi. Sugaid daꞌdun pa og tantu nin. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 19 bug Kitab Injil, Galatiya 4:25.

 

Bunga tirigu

Tontong niyu .

 

Buwis

Og buwis kini ok pogbayad nong mga tow sok parinta. Migbayaꞌ og bangsa Rum sog bonuwa nog Israel sog waktu ni Panghuꞌ Isa, saan na og buwis posunguꞌ dinilon, sugaid ong mga Yahudi og mogogalap dun. Mobabaꞌ og dongogan nong mga mogogalap nog buwis, poꞌ mokosin ilon biyan sok poglimbung bug poginang nilon para song mga banta nog bangsa nilon.

 

Dagat Patoy

Og dagat kini iningalanan Dagat Patoy pasal landuꞌ ok kasinin. Daꞌdun ok sodaꞌ, atawa sigbot nong motubuꞌ sog Dagat Patoy kini. Og dagat kini dituꞌ mibotang sog bonuwa Israel sok tampal silangan, bu ok subaꞌ Jordan mayaꞌ-mayaꞌ miglogos diyon sog Dagat Patoy.

 

Dagat Pula

Og Dagat Pula kini, sok ponabut nong mga mokokosun yonin na og dagat bug ayin tinumolipag ong mga tow Israel dangan mikawaꞌ ilon song Misir song masa ni Nabi Musa. Binolaꞌ nok Tuhan tongaꞌ og dagat kituꞌ bagun mokobiyan ong mga tow Israel, sugaid ong mga sundalu nok taga Misir, mikpoglomos ilon kotanan. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 14:21-29.

 

Dan Pigjanjian

Og Dan Pigjanjian kini, yonin na ok pigjanjian nog pitindog nok Tuhan song mga tow Israel dituꞌ sog bontud Sinay. Song masa nituꞌ migjanjiꞌ ok Tuhan nog itungonin nok piktowanin og bangsa Israel bu barakatanin ilon bilaꞌ unuton nilon ong mga suguanin. Na migjanjiꞌ ong mga tow nok tumombaꞌ ilon dun, saan na miongon ok pigjanjian. Tinawag kini nog Dan Pigjanjian poꞌ pisukli nok Tuhan og Bogu Pigjanjian. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 24:7-8, Kitab Nabi Irmiya 31:31-34 bug Kitab Injil, Ibrani 8:6-12. Tontong niyu da sop .

 

Danyel

Si Danyel kini solobuk song mga nabi nok Tuhan mga nom gatus tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa. Misaggow yanin ni Sultan Nebukadnesar dunut nog bangsa Israel bangka ilon oyitoy sog bonuwa Babilonya. Na ongon og waktu nong miktoginop ok sultan nong molaton, bu suguonin nok posunon nong mga mokokosun ok tinoginopin koyon sampoy ong maana nin. Dadi mikposun ok Tuhan diyon ni Nabi Danyel, bu kiwakilan yanin moimung nok ponindog nok sultan (Kitab Nabi Danyel 2). Doksuꞌ nituꞌ miimung si Darius nok sultan sog Babilonya. Pasal sok poksombahayang ni Nabi Danyel sok Tuhan, ongon og waktu nok tinikpuꞌ yanin sog langub nong mga liyun, sugaid sok tabang nok Tuhan, ondaꞌ yanin kanoy (Kitab Nabi Danyel 6). Sog bon yanin sog Babilonya, mikposun da sop ok Tuhan diyanin bug olo ong matong sog waktu nong molani na og hari kiyamat.

 

Daud

Si Daud kini, solobuk yanin mibantug nok sultan bug nabi mga songibu tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa. Dangan mobataꞌ pa si Daud pinatoyin biyan sok pitikan og banta nilon nok tow Pilistin nong molawa tokodoy, yonin na si Gulayat, poꞌ pigunda-unda nin ok Tuhan (Kitab 1 Samwel 17:41-50). Si Daud ong miksulat nong modakol nong mga sura sok Kitab Jabur. Si Daud, bataꞌ yanin ni Yesse, bu gommaꞌ ni Sultan Sulayman. Pidinsamaꞌ tumaluꞌ sok Kitab nong moktidu ong Mogogawon sok tupuan ni Daud (Kitab Nabi Isaya 11:1-2).

 

Dinar

Og dinar ong ngalan nok solobuk ginisan nok sin sog bangsa Rum nog ginamit nilon sog bonuwa Yahudiya sog waktu ni Panghuꞌ Isa, poꞌ misakup da sop ilon sog bangsa Rum. Og halgaꞌ nok sodinar mokogadji na sok solokotow nong moginang sondow. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 20:2.

 

Dopon

Og gaddat nok pogdopon gamiton sog len-len ginang, sumolingka sok pokpokuliꞌ nong mosakit, atawa sok pongoni-ngoni nog barakat nok Tuhan sok tow. Og doponan kituꞌ og gulu, atawa ayin sog lawas nong mosakit. Ginamit da sop ok pogdopon bilaꞌ ongon og wakilon moginang para sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Markus 5:22-23 bug Mga Ginang 13:2-3.

 

Dusa

Og dusa yonin na ok kotanan nog ginang, taluꞌ atawa niyat nog daꞌ kosugat sok kolegan nok Tuhan. Si Apuꞌ Adam bu si Hawa ong mikuna mogdusa bu tidu diyon mikodusa ok kotanan nong manusiyaꞌ bu kogunahan nilon ok koampunan. Bilaꞌ diꞌ ita tumombaꞌ, atawa pikilon ta hadja og ginawa-baran ta, atawa diꞌ ita moksarang-sukul, mokposakit nok pongatoyan sok kodumahan ta, atawa tumolikud ni Panghuꞌ Isa, misunuꞌ da sop koyon sog dusa. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 16:9; Rum 1:28-32; 3:10-18.

 

Elyas

Si Elyas kini, solobuk yanin song mga nabi nok Tuhan song masa ni Sultan Ahab mga siyam gatus tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Isa Al-Masih. Song masa koyon modakol nong mga tow Yahudi nong mioyit sok kotombaꞌ nok tuhan-tuhan, bangka poksumba dun. Mibantug si Nabi Elyas pasal sok kotombaꞌ in poꞌ dinagin ok tuhan-tuhan nok si Baal dangan mikobogoy ok Tuhan nog gapuy moktutung sok kurban (1 Mga Sultan 18).

 

Epesus

Og Epesus kini yonin na ong mibantug nok siyudad nong miampuꞌ sog bonuwa Turki ningkomun. Miginang siloꞌ Pol sok siyudad nog Epesus mga tolu tahun, bu mikposampoy ilon nok si Isa Al-Masih ok kosurgaan ta. Ong mga tow diyon, milayam moksumba sok tuhan-tuhan nilon nok si Artemis. Dadi og duma nok tow diyon milingit dinilon pagga mikposampoy si Pol nok kanaꞌ motud ong mga tuhan-tuhan, bu diꞌ ilon dumait sumumba dun (Kitab Injil, Mga Ginang 19:21-41). Sog diyalom Kitab Injil ongon ok sulat nok pinoyit ni Pol song mga moktotombaꞌ ni Isa Al-Masih sok siyudad nog Epesus. Tontong niyu .

 

Gadjung

Og gadjung kini ong mosolag nok kappal nog inimung niloꞌ Nabi Nuh mounut sok sinuguꞌ nok Tuhan diyanin. Ininang nilon og gadjung sog bon nok sogatus tahun. Sinuguꞌ nok Tuhan imungon bagun moawon siloꞌ Nabi Nuh bug mga binatang dangan pilunupan nok Tuhan og ginlupaan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 6:9-22. Tontong niyu .

 

Galatiya

Og Galatiya kini solobuk probinsiya sog Bataꞌ-bataꞌ Asiya nong misakup sok Turki ningkomun. Modakol og bonuwa sog Galatiya mamaꞌ na nog Antiyok, Ikoniyum, Listra bug Derbe nog inangoyan niloꞌ Pol mokposampoy nong Mobais nok Suksugan nok si Panghuꞌ Isa ong Mogogawon. Binatu bu pigbugow si Pol diyon sog waktu koyon (Kitab Injil, Mga Ginang 14:19), sugaid modakol da sop ok tinumombaꞌ nok si Isa ok kosurgaan nilon. Saan da ongon sok Kitab Injil ok sulat nok pinoyit ni Pol dinilon. Basta niyu Kitab Injil, Galatiya 1:1-2.

 

Gamaliel

Si Gamaliel kini yonin na ong mibantug nok kounutan Yahudi, bu misakup yanin sok Poghukuman nilon. Yanin da sop ong miktintuluꞌ ni Pol pasal song mga saraꞌ nog agama Yahudi sog daꞌ pa tombaꞌ si Pol nok si Isa Al-Masih ong Mogogawon tidu sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 5:34,40; 22:3. Tontong niyu .

 

Genesaret

Genesaret ong ngalan nog bonuwa sok kilid nog Linow Jalil, bu tinawag da sop og linow koyon nog Genesaret. Tontong niyu .

 

Getsemane

Og Getsemane kini og guma nong molani sog Jerusalem. Mibantug og guma kini poꞌ sog daꞌ pa hukumoy nog hukum patoy si Panghuꞌ Isa, dituꞌ yanin mingoni-ngoni. Tubus misaggow yanin nong mga kounutan nong mga Yahudi dunut ni Yudas nong minipu diyanin. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 26:47-50.

 

Gimam

Ong mga gimam sog agama Yahudi, yonin na ong mga ponupuꞌ ni Lebi, og bataꞌ ni Nabi Yaꞌkub. Piniliꞌ ilon nok Tuhan moktotolagad sog Langgal sog ginlupaan mimala sampoy na sog Baloy nok Tuhan, mongoni-ngoni para song mga tow bu mogwakil nok kurban. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:5-10. Tontong niyu .

 

Ginlupaan mimala

Og ginlupaan mimala, yonin na og bonuwa nong modakol og batu bug pontad og lupaꞌ in bu moliyang dupian. Daꞌdun tantu ok pun kayu nin bug sigbotin, bu moliyang ok towin.

 

Gipul

Og ginisan nog gipul kini, ok saki nong mokopoglaat sok tow toktob sog diꞌ na ilon mokobatik nog bisan olo labi pa sok komot atawa botis nilon, bu solen da sop ok panit nilon. Dadi pagga ondaꞌ kobulungoy ok saki koyon masa tagnaꞌ, mogobon-obon mogdadi mogopus ok kuyamoy nilon. Poktawagon da sop og gipul koyon nok saki pomolongon poꞌ mondok ong mga tow tagnaꞌ kopalitan. Song masa tagnaꞌ pigondiꞌ ong mga tow nong misugat nog gipul koyon, mokpolani song mga duma nok tow bu sumolod song mga baloy poksombahayangan Yahudi (Kitab Tawrat, Mga Saraꞌ 13:45-46 bug Kitab Injil, Markus 1:40-42). Sugaid ningkomun sok tabang nok Tuhan ongon na og bulungin, bu bilaꞌ inumon nok tow, diꞌ na mokopalit sog duma nin.

 

Golgota

Og Golgota kini solobuk bontud nok tagnaꞌ sog luwasan nok siyudad nog Jerusalem bu ong maana nin Bakuk atawa Bagul-bagul nog Guluꞌ. Mibantug og bontud kini, poꞌ diyon linansang si Panghuꞌ Isa sok kayu para sog dusa nong mga manusiyaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 27:32-33.

 

Gollal

Og gollal kini bilaꞌ sog Ingles title nok tow, bu mohumu ongon sop og ranggu nin. Soupama bilaꞌ ok tow mopandoy sok pog-agama, gollalon yanin nog gimam. Doksuꞌ bilaꞌ ok tow sop mikangoy song Makka, og gollalin og hadjiꞌ. Ok kinotasan nog gollal nok tow sog gubiyerno nok Pilipinas, yonin na ok presidente.

 

Gommaꞌ

Og Gommaꞌ atawa og Gommaꞌ sok surgaꞌ og gollal nog ginamit sog Al-Kitab bu lolayun poggamiton ni Panghuꞌ Isa pasal sok Tuhan, og gindanan nok poksolobukin sok Tuhan. Og gollal nog Gommaꞌ, mokpotampal da sop dinita nog ok kolasa-kololat nok Tuhan song manusiyaꞌ labi pa sok kolasa-kololat nok solobuk gommaꞌ song mga gumbataꞌ in (Kitab Nabi Isaya 64:8; bug Kitab Injil, Lukas 11:2 bug Yahiya 3:16-17). Pagga ok Tuhan ong mikpoongon sog lam nong manusiyaꞌ, dumait da sop yanin tawagon nog Gommaꞌ (Kitab Injil, Epesus 4:6). Sima-sima ok tinumolimaꞌ bu tinumombaꞌ ni Isa Al-Masih, binogoyan nok Tuhan nok kopatut moimung nog gumbataꞌ in (Kitab Injil, Yahiya 1:12-13 bug Rum 8:14-17).

 

Gomora

Og Gomora solobuk siyudad nok pigmulkaan nok Tuhan dunut nok siyudad nok Sodom pasal sok kodusahan nong mga tow diyon song masa ni Nabi Ibrahim. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 18:20. Tontong niyu sop .

 

Gondow Poghukum

Og Gondow Poghukum, yonin kini og waktu nog hukumon nok Tuhan ong mga manusiyaꞌ biyan ni Panghuꞌ Isa pasal sok kotanan nong mga ginang nilon. Og Gondow Poghukum kini, tawagon da sop nog Hari Kiyamat atawa Gondow Binayaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 11:34 bug 2 Petros 2:9.

 

Gondow Pogogulali

Og Gondow Pogogulali yonin na og gondow poksombahayang nong mga Yahudi. Og gondow kini yonin na ok Sabtuꞌ bu mohalgaꞌ sog bangsa Yahudi og gondow kini. Mounut sok saraꞌ nilon sumboy diꞌ moginang ong mga Yahudi sog gondow koyon nog bisan olo. Saan na Jumaat pa doksuon nilon na kotanan og ginang nilon, mamaꞌ na nong moglutuꞌ nok kan poꞌ moktagnaꞌ og Gondow Pogogulali song Malam Sabtuꞌ. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 20:8-10.

 

Grik

Og Grik kini, yonin na ong ngalan nog bonuwa bug bahasa nong mga tow Grik. Mikanat og bahasa Grik song mga bangsa nog inagow ni Aleksander the Great mga tolu gatus lima puluꞌ tahun sog daꞌ pa kobataꞌ sog dunya si Panghuꞌ Isa Al-Masih. Dadi sog waktu nok poksulat nok Kitab Injil, og bahasa Grik og ginamit nong mga mokokosun ayin-ayin bonuwahoy. Saan da og bahasa Grik kini yonin na sop og bahasa piktiduhan bug ayin sinulat ok Kitab Injil.

 

Gulipon

Sok tagnaꞌ miimung nog gulipon ong mga tow bilaꞌ misaluy ilon atawa misaggow ilon tidu sog bunuꞌ. Bilaꞌ gulipon na asal ong mokogulang nilon, sampoy na ong mga gumbataꞌ nilon moimung da sop gulipon. Ondiꞌ mokopogbayaꞌ sog lawas nilon ong mga gulipon, ong mogbayaꞌ dinilon yonin da ong mikosaluy dun.

Sog bangsa Israel ongon ok saraꞌ nok sumboy poluwason og gulipon nok salu bangsa nilon pogdoksuꞌ nong nom tahun (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 21:2).

Ong mga tow nong migogunut sok Tuhan bu migloliyag moktolagad diyanin, tinawag da sop nog ginawa-baran nilon og gulipon nok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:38; Titus 1:1-4 bug Yahud 1.

 

Guru saraꞌ agama

Ong mga guru saraꞌ agama nong milabit sok Kitab Injil, yonin na ong mga tow miganad mahatul sumabut nok Kitab Tawrat tidu diyon ni Nabi Musa sampoy ok Kitab Jabur bug Kitab Konabi-nabihan. Ilon ong moktotintuluꞌ bu mokpoposabut song mga tow song misulat diyon. Modakol dinilon ong migogunut sok tumpukan agama nok tinawag nok Parisi. Tontong niyu .

 

Habil

Si Habil kini, yonin na og bataꞌ ni Apuꞌ Adam bu Hawa nok pinatoy nog gulang bataꞌ in nok si Kabil pasal migdalu yanin dun. Si Habil ong mikuna nok tow nong milabit sok Kitab Sutsi nong mikkurban sok Tuhan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 4:3-4.

 

Hadjar

Si Hadjar kini yonin na og gulipon ni Sarah nong miimung nog ikoduwaꞌ nog libun ni Nabi Ibrahim bu og ginaꞌ ni Ismael. Mikpotongow ong malaikat nok Tuhan diyon ni Hadjar duwaꞌ kali. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 16:1-13; 21:9-21.

Halilaya Lima puluꞌ

Og halilaya kini mokpokorodjaan sog lima puluꞌ ondow tidu sog Halilaya Pogliyus. Sog waktu koyon moglami-lami ong mga tow mokpokorodjaan pogdoksuꞌ nilon gumani bu inoyit nilon og duma nok songkuꞌ nilon poksarang-sukul nilon sok Tuhan (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 34:22).

 

Halilaya Lokow-lokow

Og Halilaya Lokow-lokow, yonin kini ok solobuk halilaya nong mga tow Israel tahun-tahun. Sog waktu kini mokpulun-pulun ilon moksombahayang sog Jerusalem bu pomondoman nilon sok kopogipat nok Tuhan song mga pingapuꞌ nilon sog ginlupaan mimala song masa ni Nabi Musa. Pagga miglokow-lokow ong mga pingapuꞌ nilon tagnaꞌ, mogonong da sop ong mga tow Israel pitu ondow sog lokow-lokow (Kitab Tawrat, Mga Saraꞌ 23:33-36,39-43, bu Pomilin-milin 16:13-15).

 

Halilaya Pogliyus

Og Halilaya Pogliyus kini, ok pomondoman nilon song masa ni Nabi Musa nog liniyusan nong Malakal Mawt ong mga pingapuꞌ nilon dituꞌ song Misir sog waktu inulipon ilon. Liniyusan ilon poꞌ binotangan nilon ok tas bu kilid mga pintuan nilon nog duguꞌ nog bataꞌ bilibili. Og duguꞌ kituꞌ og gindanan nok sukuꞌ ilon nok Tuhan, bu og bataꞌ nog bilibili kituꞌ og gantiꞌ nok kotubuꞌ nog bataꞌ nilon nog laki nog gulang bataꞌ. Dadi tidu nituꞌ moghalilaya na ilon kada tahun biyan sok pokkan nog bataꞌ bilibili sog lolabungan nilon, bu mogbasta ilon nong mikobiyan song masa nituꞌ. Na yonin koyon ok tinawag nog Halilaya Pogliyus. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 12:1-39.

 

Halilaya Pokkan nok Pan nog daꞌdun ok Posuligin

Og Halilaya kini moktagnaꞌ sog gobi nok sunud nog Halilaya Pogliyus bu mosaut sosimana. Sog waktu koyon pigondiꞌ ilon kuman nok pan taga posulig, pokambang atawa bilaꞌ sog Inglis, yeast. Mamaꞌ niyon ok sinuguꞌ nong mga pingapuꞌ nilon inangon dangan mikawaꞌ na ilon tidu sok koulipon nilon song Misir masa tagnaꞌ. Pagga piksunud-sunud ong mga Halilaya kini, sumolingka tinawag hadja og duwaꞌ buk kini Halilaya Pogliyus. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 12:14.

 

Harun

Si Harun kini og gilug ni Nabi Musa nong miimung nok ponindogin bu mikuna nok kinotasan nog gimam nong mga tow Israel. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 4:16 bug 35:19. Tontong niyu .

 

Herod

Ongon ong miksunud-sunud nog datuꞌ nok tinawag nog Herod sok Kitab Injil:

 

Herod Mokowasa

Si Datuꞌ Herod kini, og datuꞌ sok tibuk Yahudiya, ong mosolag nok probinsiya sog bonuwa Israel sog waktu binataꞌ si Isa. Dadi sinuloyan bosiya yanin ni Datuꞌ Herod popatoy biyan sok pipatoyin og lam nong mga gumbataꞌ nog laki daꞌ pa kosaut nog duwaꞌ tahun og gummul nilon diyon sok siyudad nog Betlehem. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 2:1-8, 16-18. Mibantug si Herod Mokowasa kini poꞌ pasal pisolaganin bu pilingkatin tokodoy og ikoduwaꞌ nog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem. Sugaid landuꞌ da sop yanin kolaat. Tontong niyu sop , , , bu .

 

Herod Arkelas

Si Datuꞌ Herod Arkelas kini og bataꞌ yanin ni Herod Mokowasa. Yanin da sop og datuꞌ song mga probinsiya nog Yahudiya bug Samariya pogdoksuꞌ matoy nog gommaꞌ in. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 2:22.

 

Herod Antipas

Si Datuꞌ Herod Antipas kini, bataꞌ yanin ni Herod Mokowasa, bu mohumu tinawag da sop yanin nog Datuꞌ Herod. Yanin og Datuꞌ sog Jalil, solobuk probinsiya sog bonuwa nog Israel. Yanin ong mikpopatoy ni Yahiya Mongliliguꞌ, bu yanin ong migdatuꞌ sog waktu nog linansang si Panghuꞌ Isa sok kayu. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 14:1-11 bug Lukas 23:7.

 

Herod Agrippa Ikosolobuk

Si Datuꞌ Herod Agrippa Ikosolobuk, gapuꞌ yanin ni Herod Mokowasa, bu tinawag da sop yanin nog Datuꞌ Herod. Migdatuꞌ da sop yanin sok probinsiya Yahudiya. Yanin ong miksuguꞌ nok patoyon si Yaꞌkub, og gilug ni Yahiya, yonin na ok solokotow song mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa. Yanin da sop ong miksuguꞌ nok pirisuhon si Petros pasal sok kotombaꞌ in ni Isa Al-Masih. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 12:1-5.

 

Herod Agrippa Ikoduwaꞌ

Datuꞌ Herod Agrippa Ikoduwaꞌ, og gapuꞌ ni Herod Mokowasa sog lulud. Solobuk yanin datuꞌ sok sanu bahagiꞌ nog Israel song masa nong mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa. Mikinongog yanin nok pogdaawa ni Pol dangan mipirisu yanin sok Sesareya. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 25:22–26:30.

 

Herodiya

Si Herodiya kini yanin na og libun ni Datuꞌ Herod Antipas nog inagowin tidu sog gilugin nok si Pilip. Dadi lolayun poktaluan ni Yahiya Mongliliguꞌ si Herod Antipas nog haram diyanin nok piglibunin si Herodiya. Saan na mingalap-sabap si Herodiya nong mokpokorodjaan sog gondow kobataꞌ nog laki nin bu piputukanin si Yahiya Mongliliguꞌ nog gulu. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 14:3-12.

 

Higera

Og higera kini, yonin na og ginisan nok kayu atawa bunga kayu nong moliyang motubuꞌ sok Pilipinas, sugaid motubuꞌ sog len bonuwa mamaꞌ na nong mga bangsa Arab. Og dawonin batuk-batuk sog dawon kopaya, bu yonin na og ginamit nok tapis ni Apuꞌ Adam bug Hawa pogdoksuꞌ nilon mikodusa sog bonuwa Eden. Og bunga nin momis bu mosolag-solag tidu sog buwahan, mamaꞌ nog busikung. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 3:1-7.

 

Iblis

Og Iblis kini, yonin kini ok kounutan nong mga soytan, sugaid ongon ong mga duma nok tow nong moktawag diyanin nok Soytan. Mokpongatu og Iblis sok Tuhan bu sassatonin ong mga tow. Og Iblis da sop ong miksassat niloꞌ Apuꞌ Adam bug Hawaꞌ toktob mikodusa ilon. Og Iblis ok piktiduhan nok kotanan nok koloput bug kolaatan. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 8:44.

 

Ibrahim

Si Ibrahim kini yonin na og iningalanan Ibram tagnaꞌ. Solobuk yanin song mga mibantug nong nabi nok piktiduhan nog bangsa Israel nog yonin da sop ong mga tow Yahudi. Mga duwaꞌ ngibu tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa, sinuguꞌ yanin nok Tuhan nog gonatanin og bonuwa nin bangka angoy sog Kanaan nog yonin na og Israel ningkomun. Ong mga mibantug nog bataꞌ ni Nabi Ibrahim yonin na si Ismael bug Isahak. Sinuloyan si Nabi Ibrahim biyan sok poksuguꞌ diyanin mokkurban nog bataꞌ in (Kitab Tawrat, Ponognaan 22:1-19). Mopagas ok kopongandol ni Nabi Ibrahim sok Tuhan, saan da tinawag yanin nog Gommaꞌ nong mga Moktotombaꞌ bu ok supali nok Tuhan (Kitab Injil, Rum 4:10-12 bug Yaꞌkub 2:23). Jinanjian yanin nok Tuhan nog biyan diyanin mobarakat og lam nog bangsa sog dunya. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 12:3.

 

Ibram

Si Ibram kini, yonin na ong ngalan ni Nabi Ibrahim tagnaꞌ, sugaid ginantian nok Tuhan ong ngalanin. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 17:1-6. Tontong niyu .

 

Ibrani

Og Ibrani kini yonin na ok poktawag song mga ponupuꞌ ni Nabi Ibrahim tagnaꞌ, sugaid gaman kobon tawagon da sop ilon nong mga tow Israel atawa mga tow Yahudi. Og Ibrani kini yonin da sop ok tawagon nog bahasa nilon.

 

Isa

Si Isa kini, yonin na ok tawagon nong modakol nong Nabi Isa, Al-Masih atawa Panghuꞌ Isa. Bilaꞌ sog bahasa Ibrani ong ngalanin Yeshua. Ong maana nin, yonin na og Tuhan ong Mogogawon. Si Isa Al-Masih ok piangoy nok Tuhan dini sog dunya mogawon song manusiyaꞌ. Binataꞌ yanin pasal sok kowasa nog Ruh nok Tuhan sok solobuk budjang nog iningalanan Mariam (Kitab Injil, Lukas 1:26-38).

Sog bonin dini sog dunya, piluwasin ong mga soytan bu kiulianin ong mga miglongkoꞌ. Miunut sok kolegan nok Tuhan, minatoy si Panghuꞌ Isa para song mga dusa nong mga manusiyaꞌ. Dangan minatoy yanin inangkonin ok siksaꞌ nog dait bosiya para song mga manusiyaꞌ. Sugaid sog ikotolu ondow motubuꞌ yanin mokpuliꞌ bu mikpotongow yanin song modakol nong mga tow sog bon nog 40 ondow (Kitab Injil, Markus 10:33-34 bu Mga Ginang 1:3; 13:23). Pokpuwas nituꞌ mikpuliꞌ yanin sok surgaꞌ. Doksuꞌ mokpuliꞌ yanin dini sog dunya sog Gondow Binayaꞌ bangka poghukum sog lam nong manusiyaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 5:22-23. Tontong niyu , bug .

 

Isahak

Si Isahak kini og bataꞌ niloꞌ Nabi Ibrahim bu ni Sarah, yanin na og jinanjiꞌ dinilon nok Tuhan. Dadi bisan diꞌ mokobataꞌ si Sarah bu mogulang na ilon, sok tabang nok Tuhan, migbodos da si Sarah bangka pogbataꞌ ni Isahak (Kitab Tawrat, Ponognaan 17:19; 21:1-8). Ong maana nog Isahak ong mokotawa atawa ong mogloliyag. Poksolag na ni Isahak, piglibunin si Ribika, bu mikobataꞌ ilon duwaꞌ kotow, yonin na siloꞌ Isaw bug Yaꞌkub. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 17:19; 22:1-19; 24:67; 25:24-26.

 

Isaya

Si Isaya kini, solobuk yanin song mga mibantug nong nabi sog bonuwa Israel song masa tagnaꞌ. Mga pitu gatus tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Isa Al-Masih, pidinsamaꞌ tumaluꞌ ni Nabi Isaya nog ongon og bataon para dinilon. Siksaon bu matoy yanin para sog dusa nong mga manusiyaꞌ (Kitab Nabi Isaya 9:6 bu 53:2-10).

 

Islamon

Islamon sok Kitab Tawrat bug Kitab Injil yonin ok poktuliꞌ song mga kolakihan. Sinuguꞌ nok Tuhan si Nabi Ibrahim nog islamonin og ginawa-baranin bug mga kolakihan sog diyalomanin, yonin na og gindanan nok sukuꞌ ilon nok Tuhan. Piongon sop nok Tuhan ok saraꞌ nog islamon og bataꞌ nilon nog laki bilaꞌ mosaut na walu ondow sog luwasan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 17:10-12, 24-25, Kitab Injil, Lukas 2:21 bu Mga Ginang 15:5-11.

 

Ismael

Si Ismael yonin na og bataꞌ niloꞌ Nabi Ibrahim bug ikoduwaꞌ libunin nok si Hadjar. Na walu puluꞌ bu nom tahun na si Nabi Ibrahim dangan binataꞌ si Ismael. Dangan sopuluꞌ bu tolu tahun si Ismael, inislam yanin ni Nabi Ibrahim dunut nog ginawa-baranin bug mga tow sog diyalomanin. Si Ismael, sopuluꞌ bu duwaꞌ kotow og gumbataꞌ in nog laki nong miimung kounutan song mga bonuwa nok pigonongan nilon. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 16:1-4, 15-16; 17:20, 23-27; 25:13-16.

 

Israel

Og Israel ong ngalan nog binogoy nok Tuhan diyon ni Yaꞌkub, og bataꞌ ni Isahak bu og gapuꞌ ni Nabi Ibrahim (Kitab Tawrat, Ponognaan 32:27-30). Saan na ong mga ponupuꞌ ni Israel poktawagon da sop nok tow Israel atawa bangsa Israel, bu dangan miobon, iningalanan da sop tanan og bonuwa nilon nog Israel. Tontong niyu sop .

 

Jalil

Og Jalil kini yonin ok probinsiya sog Israel bug ayin sinumolag si Panghuꞌ Isa. Dangan 30 tahun na yanin, aluꞌ-aluꞌ da sop yanin mokposampoy nok Parman nok Tuhan dituꞌ, bu miglologinis da sop ong mga mokosobuꞌ-sobuꞌ nok pinginangin dituꞌ. Mibantug og bonuwa kini pasal sog liwag nok tubig tobang diyon nog iningalanan Linow Jalil.

 

Jerusalem

Og Jerusalem kini (Yerushalayim sog bahasa Ibrani), ok kinosolagan nok siyudad sog Israel tidu pa song masa ni Sultan Daud bu tinawag da sop nok siyudad ni Daud. Ong maana nin, ok siyudad nok kosannangan, bu iningalanan da sop koyon nok Siyudad Sutsi (Al-Quds). Tinawag ok siyudad kini nong mosutsi poꞌ masa tagnaꞌ dituꞌ mibotang ong mibantug nok poksombahayangan nog ginollalan nog Baloy nok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 4:5. Tontong niyu sop .

 

Jibril

Jibril ong ngalan nok solobuk motas nong malaikat nok Tuhan bu milabit ong ngalanin pat kali sok Kitab Sutsi. Mikpotongow yanin dituꞌ ni Nabi Danyel, bu pitampalin diyanin olo ong matong lomaꞌ-dinglag. Basta niyu Kitab Nabi Danyel 8:15-26; 9:21-27.

Si Jibril da sop ok sinuguꞌ nok Tuhan mangoy diyon ni Jakariya mokposun nong mogbodos si Hashiba sog bataꞌ in nok si Yahiya Mongliliguꞌ (Kitab Injil, Lukas 1:5-23), bu yanin da sop ong mikposun diyon ni Mariam nog bataonin si Isa. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:26-38.

 

Jomaa

Sok Kitab Injil og jomaa kini ong mga mogogunut ni Isa Al-Masih atawa tumpukan nilon.

 

Kaban Pigjanjian

Ok Kaban Pigjanjian kini ok kaban bug ayin mitaguꞌ og duwaꞌ buk batu lokpiꞌ kituꞌ nok sinulatan nok sopuluꞌ suguan nok Tuhan bu og banggaꞌ nok piktaguan nilon nong manna. Ong manna kini ok kan nong mga tow Israel sog bon nok kopanow nilon sog ginlupaan mimala song masa ni Nabi Musa (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 16:34). Ok tungkod ni Harun nok tagnaꞌ mimulak bu migbunga, mitaguꞌ da sop sog diyalom Kaban Pigjanjian. Ok kaban koyon gindanan nog Dan Pigjanjian nok Tuhan bug mga tow Israel nong miongon song masa ni Nabi Musa, bu pigoyit-oyit nilon sok kopanow nilon sog ginlupaan mimala. Og yabaꞌ in 1.1 metros, bu og liwag bug kotasin 0.7 metros (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 39:35; 25:10-11). Kada lumotaꞌ ilon, dituꞌ na botangon ok Kaban Pigjanjian sog diyalom bilik Mahasutsi sog Langgal nilon, bu dangan miimung na ong mibantug nog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem, binotang ok Kaban Pigjanjian dituꞌ sog Bilik Mahasutsi. Sugaid tidu sok piglaat nog bangsa Babilonya og Jerusalem bu og Baloy nok Tuhan mga lima gatus siyam puluꞌ tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Isa Al-Masih, ondaꞌ da kolabit ok Kaban Pigjanjian koyon sok Kitab Sutsi.

 

Kabil

Si Kabil kini og bataꞌ ni Apuꞌ Adam bu ni Hawa. Yanin ong mikuna nok tow nong mikopatoy sabap pinatoyin ong mongudin nok si Habil pasal sok pogdalu nin. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 4:3-8.

 

Kanaan

Ok Kanaan kini, ong ngalan nog bonuwa nog jinanjiꞌ nok Tuhan nog bogoyonin diyon ni Nabi Ibrahim bu song mga ponupuꞌ in. Sugaid sog waktu kini mipinda na ong ngalan nog bonuwa kini miimung Israel. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 17:8.

 

Kanaꞌ Yahudi

Ong mga kanaꞌ Yahudi, yonin na ok taluꞌ nog ginamit tagnaꞌ pasal sog lam nong manusiyaꞌ nok kanaꞌ ok ponupuꞌ ni Yaꞌkub, og bataꞌ ni Isahak bu og gapuꞌ ni Nabi Ibrahim, poꞌ kanaꞌ ilon tumombaꞌ sok Tuhan mounut sok sinulat sok Kitab Tawrat, Kitab Jabur, Kitab Konabi-nabihan bug Kitab Injil. Song masa tagnaꞌ kituꞌ, daꞌdun ok ponabut nong mga tow kanaꞌ Yahudi sok Tuhan. Moksosumba ilon sog len-len tuhan, bu bisan pa song mga batu, pun kayu bug gondow. Sok ponontong nong mga tow Yahudi tagnaꞌ, ong mga tow nok kanaꞌ Yahudi kapir poꞌ diꞌ ilon tumombaꞌ sog bonnal nok Tuhan. Sugaid ningkomun misolobuk na ong mga kanaꞌ Yahudi bu mga Yahudi nok tumombaꞌ nok si Isa Al-Masih ong Mogogawon dinilon. Dadi ong mga tagnaꞌ miitung kapir, miimung na nong moktotombaꞌ song mosobonnal nok Tuhan bu misunuꞌ sok piktowanin. Basta niyu Kitab Injil, Epesus 2:11-22.

 

Kayapas

Si Kayapas kini ok kinotasan nog gimam sog bangsa Israel song masa ni Panghuꞌ Isa. Mikosukli yanin sok ponuganganin nok si Anas, ok tagnaꞌ nok kinotasan nog gimam. Si Kayapas ong miktaluꞌ song mga migmokogulang sog Israel pasal ni Panghuꞌ Isa nog ikobais dinilon nok solokotow hadja matoy gantiꞌ song mga tow, gabaꞌ song mongmula og lam nog bangsa nilon. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 11:50; 18:13.

 

Kayu (bug ayin linansang si Panghuꞌ Isa)

Gamiton lolayun nog bangsa Rum ok kayu poglansangan bilaꞌ mokpoponog ilon nog hukuman patoy. Ok tow nog lansangon nilon kosogaran mokpisan nok kayu nok poglansangan diyanin. Ong mga lansangon dituꞌ bagakon nong mipuyut sampoy na matoy. Ok poglansangon sok kayu, yonin na ong mga taga dusa, sugaid si Panghuꞌ Isa, linansang sok kayu bisan daꞌdun og dusa nin. Poglansangin tibuwa, inangkonin og dusa nong manusiyaꞌ gantiꞌ nok kopatoyin. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 23:39-43; 2 Kurintu 5:21 bug 1 Yahiya 2:1-2.

 

Kinotasan nog Gimam

Ok kinotasan nog gimam, yonin ok kounutan nog lam mga gimam sog Israel. Tidu ilon sok ponupuꞌ ni Lebi, og bataꞌ ni Yaꞌkub, mamaꞌ nok si Harun, og gilug ni Nabi Musa. Si Harun kini, ong mikuna nok kinotasan nog gimam nilon. Moktolagad ok kinotasan nog gimam sog langgal sog ginlupaan mimala song masa ni Nabi Musa bu sunud pa, bu tidu pa song masa ni Sultan Sulayman sog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem.

Ok kinotasan nog gimam da ong mokosolod sog Bilik Mahasutsi insan sotahun moktutung nok komanyan bu mokpisik nog duguꞌ nok kinurban bagun moampun og dusa nin sampoy na og dusa nong mga tow Israel.

Na piladak nog bangsa Rum og Baloy nok Tuhan dangan mikobiyan mga pat puluꞌ tahun na pokpuliꞌ ni Panghuꞌ Isa sok surgaꞌ. Tidu sog waktu koyon, daꞌdun na ok kinotasan nog gimam nilon, bu daꞌdun na ong mokkurban. Tontong niyu bug .

 

Kitab

Ok kitab nog kosogaran pigbinaan sog Kitab Sutsi kini, yonin na ok Kitab Tawrat, Kitab Jabur bug Kitab Konabi-nabihan. Ok Kitab Injil, dinungagan poguliꞌ na ni Panghuꞌ Isa sok surgaꞌ. Pasal sog barakat nog Ruh nok Tuhan, binogoy ok Parman nok Tuhan song mga moksosulat. Song masa tagnaꞌ daꞌdun pa ok kitab mamaꞌ nog dinita ningkomun. Ok tow moksulat sok kolatas nong moyabaꞌ nok poglulunon. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 4:17.

 

Kitab Tawrat

Sok Kitab Tawrat sinuksugan ita pasal sok pokpoongon nog dunya, bug kibiyan-biyanan nong mga nabi tagnaꞌ mamaꞌ niloꞌ Nuh, Ibrahim, Isahak, Yaꞌkub, Yusup bug Musa. Pisampoyan ita da sop pasal sok pogawaꞌ nong mga tow Israel sog bonuwa Misir bug masa nilon sog ginlupaan mimala toktob song masa nok posunguꞌ ilon na sumolod sog bonuwa Kanaan nog yonin na og Israel ningkomun. Ongon limabuk kitab sok Kitab Tawrat, yonin na Ponognaan, Pogawaꞌ, Mga Saraꞌ, Poglista bug Pomilin-milin.

 

Kitab Jabur

Kitab Jabur, yonin na ong mga pokpudji, kolangan poksarang-sukul bug kopongoni-ngoni sok Tuhan nok sinulat ni Nabi Daud sampoy mga duma nok tow. Ok Kitab Jabur misunuꞌ sok tumpukan nok kitab sok Kitab Sutsi nong mitawag sog bahasa Ibrani nok Ketuvim. Ong mga len nok kitab nong misunuꞌ sok Ketuvim, yonin na ong Minokogulang, Ayyub, Kolangan, Rut, Korukkaan, Mognanasihat, Ester, Danyel, Esra, Nehemiya bug 1 bug 2 Salsila.

 

Kitab Konabi-nabihan

Ong misunuꞌ sog bahagiꞌ nok Kitab kini, yonin na ong mga kibiyan-biyanan nong mga konabi-nabihan bug mga sinulat nilon. Ok tumpukan nong mga kitab kini mitawag sog bahasa Ibrani nong Neviim, bu ong mga duma nok kitab nong misunuꞌ sok tumpukan nong Neviim kini, yonin na og Yussa, Mga Monghuhukum, 1 bug 2 Samwel, 1 bug 2 Mga Sultan, Isaya, Irmiya, Esekiel, Hoseya, Yoel, Amos, Obadya, Yunus, Mika, Nahum, Habakuk, Sefanya, Haggay, Jakariya bug Malaki.

 

Kitab Injil

Ong maana nog Injil, yonin na ong Mobais nok Suksugan. Ok bahagiꞌ nok Kitab Injil, yonin na ok suksugan niloꞌ Matiyu, Markus, Lukas bug Yahiya pasal sok poktonduꞌ bug poginang ni Panghuꞌ Isa sog bonin dini sog dunya. Sinuksugan ita da sop pasal sok kopatoyin bu ok kotubuꞌ in mokpuliꞌ tidu sok kopatoy toktob song mikopuliꞌ na yanin sok surgaꞌ. Ok kitab nong Mga Ginang miksuksug bug olo ong mikobiyan song mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa pasal sok pokposampoy nilon bu mga ginang nilon biyan sok poksolobuk nilon ni Isa. Miampuꞌ da sop sok Kitab Injil sanu buk nok sulat tidu ni Pol song mga moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa song mga bonuwa nog Rum, Kurintu, Galatiya, Epesus, Pilipi, Kolosas, Tesalonika, bu posunguꞌ diyon ni Timuti, ni Titus bu ni Pilemon. Ongon sop ok sulat song mga tow Ibrani, bu ong mga sulat tidu niloꞌ Yaꞌkub, Petros, Yahiya bug Yahud. Sok kodoksuan nok Kitab Injil ongon ok kitab nog iningalanan Pitongow bug ayin pidinsamaꞌ tumaluꞌ pasal bug olo ong mokobiyan bilaꞌ molani na og Gondow Poghukum.

 

Kitab Kotubuꞌ

Ok Kitab Kotubuꞌ kini, ok solobuk kitab nog diyon sok surgaꞌ. Sok kitab kini, mikosulat ong mga ngalan nok sosuku nong mga manusiyaꞌ nong mokotolimaꞌ nong mosannang nok kotubuꞌ solama-lama sok surgaꞌ pasal sok kotombaꞌ nilon ni Isa Al-Masih, nok tinawag da sop nog Bataꞌ Bilibili nok Tuhan (Kitab Injil, Yahiya 1:29 bug Pitongow 7:13-15). Miunut sok Kitab Injil, Pitongow, diyon ok Kitab Kotubuꞌ sog Bataꞌ Bilibili nok Tuhan. Saan na tinawag da sop ok Kitab Kotubuꞌ kini, ok kitab nog Bataꞌ Bilibili. Basta niyu Kitab Injil, Pitongow 3:5; 20:12-15; 21:27.

 

Kitlan

Ok kitlan yonin na ok pongmastik atawa pokpodokot nilon tagnaꞌ para sog bangkaꞌ bug kappal nilon bagun diꞌ koungodan nok tubig. Og hantangin gitom bu mopulut mamaꞌ nog ispaltu atawa mogdadi da sop motogas mamaꞌ nog batu. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 6:13-14; 14:10.

 

Kiyamat

Ok kiyamat kini, yonin na og len ngalan sog gondow poghukum bu ong maana nin pokpotubuꞌ puliꞌ. Sog waktu matong koyon motubuꞌ puliꞌ ong mga tow bu madap ilon sok Tuhan bangka hukumoy. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 21:34-36. Tontong niyu .

 

Kolasa-kololat

Ok kolasa-kololat nok Tuhan, yonin na ok potongowonin song mga tow bisan kanaꞌ ita dait bogoyan dun. Bisan poynoy ita mogmuhut-muhut, ondiꞌ ita mokobayad dun, sumboy tabukon ta dunut poksarang-sukul poꞌ ok pomogoy tibuwa. Pitongow nok Tuhan ok kolasa-kololatin song mga manusiyaꞌ puliꞌ-pulian bu sog ginis-ginisan nog dalan song masa nong mga konabihan. Sugaid labi-labi pa mokonanam ita nok kolasa-kololatin kini biyan sok piglillaꞌ ni Isa Al-Masih og ginawa-baranin bagun sima-sima ong mongandol diyanin sok pogawon, ampunon ilon song mga dusa nilon bangka kosurgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 1:16-17 bug Epesus 3:4-8.

 

Kolosas

Ok Kolosas yonin kini ok siyudad nong misakup sok probinsiya nog Bataꞌ-bataꞌ Asiya tagnaꞌ, sugaid song ningkomun bahagiꞌ na nok Turki. Sog diyalom Kitab Injil ongon ok sulat nok pinoyit ni Pol song mga moktotombaꞌ ni Isa Al-Masih sok siyudad nok Kolosas. Ondaꞌ kotampal sok Kitab Injil bilaꞌ mikangoy sibon si Pol sok Kolosas, sugaid modakol diyon ong mikokilala diyanin.

 

Komanyan

Ok komanyan kini ok pokpomut nog gamiton nong mga gimam Yahudi song masa tagnaꞌ para pogaddat bug pokpudji sok Pogbayaꞌ-bayaꞌ dituꞌ sog Langgal sog ginlupaan mimala bu doksuꞌ sog Baloy nok Tuhan sog Jerusalem. Ok komanyan kini og gindanan nok kopongoni-ngoni nong mga tow sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:8-10 bug Pitongow 5:8.

 

Kopatoy

Og lam nong manusiyaꞌ matoy, poꞌ og lam ta baldusa. Sugaid sima-sima og diꞌ tumombaꞌ ni Isa Al-Masih, siksaon yanin song narkaꞌ. Ok konarkaan kini ok tinawag sok Kitab nog ikoduwaꞌ nok kopatoy poꞌ diyon mosuwoy nog daꞌdun ok kodoksuanin ong mga manusiyaꞌ sok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Pitongow 20:14-15.

 

Kopogawon

Tontong niyu .

 

Korumata

Ok korumata tagnaꞌ kanaꞌ mamaꞌ nong mga korumata ningkomun kini. Ok korumata nilon ok sakoyan hadja nong mga sultan bug mga kounutan. Og dakol nok tow sumakoy dun, solokotow atawa duwaꞌ kotow poꞌ mobeteꞌ-beteꞌ da. Gamiton da sop ok korumata sok pogbunuꞌ bug poglumbaꞌ. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 41:42-43 bug Pogawaꞌ 14:22-23.

 

Kotubuꞌ solama-lama

Ok Kotubuꞌ solama-lama, yonin na ong mosannang nok kotubuꞌ diyon sok Tuhan. Sima-sima ong mongandol ni Panghuꞌ Isa, bogoyan nok kotubuꞌ solama-lama bu diꞌ na pogmulkaan sog binaya gondow. Ong maana nin, bisan dini ilon pa sog dunya mobogu da ok kotubuꞌ nilon, bu bilaꞌ matoy na ilon, muliꞌ ilon sok kongkoman nok Tuhan. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 11:25-27; 17:3.

 

Kudaꞌ himar

Ok kudaꞌ nong mogamit lolayun nong mga miskinan bug mga mogdodagang song masa tagnaꞌ, yonin na ok kudaꞌ pandak nok tawagon nog himar sog bahasa Arab. Song masa tagnaꞌ ong mga dayahan bug mga sundalu hadja ok taga kudaꞌ mosolag. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 21:2-5.

 

Kumalaꞌ

Ok kumalaꞌ atawa polmata og ginis-ginisan nong mga mokohalgaꞌ nog batu nok solen-solen da sop ok tinaꞌ bug dagbos nilon mamaꞌ nog rubi, topas bug yasper. Ong mga kumalaꞌ kini ginamit pokpopondom nong mga pangkatan Israel sog Tuhan sog digdob nok ponapot ni Imam Harun masa tagnaꞌ. Modakol og ginisan nok kumalaꞌ nong milabit sok Kitab Injil, Pitongow. Basta niyu Kitab Injil, Pitongow 21:18-20.

 

Kurban

Ok kurban kini kilayaman poginangon nong mga manusiyaꞌ masa tagnaꞌ tidu pa sok pokkurban ni Habil, og bataꞌ ni Apuꞌ Adam. Mikkurban sop si Nabi Nuh pogdoksuꞌ nok poglunup, bu mibantug nok sinuguꞌ nok Tuhan si Nabi Ibrahim mokkurban nog bataꞌ in.

Song masa ni Nabi Musa, ok kurbanon nilon sapiꞌ, kambing, bilibili atawa tikmun atawa kolopati. Modakol nog ginisan nok kurban nilon, ongon ok kurban poksarang-sukul sok Tuhan, ok kurban pongoni-ngoni nok koampunan nog dusa bug mga duma nok kurban.

Na pasal sok kurban pokpoampun nog dusa, masa tagnaꞌ sumboy puliꞌ-pulion nilon mokkurban. Sugaid sukur sok Tuhan, piangoyin si Isa Al-Masih sog dunya bagun moimung nok kurban nong mga dusa ta biyan song mangkon yanin nong mga dusa nong manusiyaꞌ. Dadi sima-sima ong mongandol nok si Isa Al-Masih ok kurban para sog dusa nin, moawon yanin bangka kosurgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 3:16-17; Ibrani 9:24-26; 10:1-3.

 

Kurban tutung

Ok kurban kini solobuk song mga kurban pokpudji masa tagnaꞌ mounut sok saraꞌ nok piponog diyon ni Nabi Musa. Kada pokpudji, tutungon ok kotanan lawas nong mga binatang koyon sok pokkurbanan. Sugaid bilaꞌ kanaꞌ da ok kurban tutung, og duma hadja nog bahagiꞌ nog lawas nog binatang ok tutungon. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 8:20.

 

Kurintu

Ok Kurintu kini yonin na ok siyudad nong mibotang sok probinsiya nog Akaya tagnaꞌ, sugaid song ningkomun bahagiꞌ na nog bonuwa Grik. Sog diyalom Kitab Injil ongon duwaꞌ buk sulat nok pinoyit ni Pol song mga moktotombaꞌ ni Isa Al-Masih sok siyudad nok Kurintu.

 

Langgal

Og langgal kini inimung nilon sog ginlupaan mimala song masa ni Nabi Musa. Taga bilik og langgal kini duwaꞌ buk bu inolot nong modikpol tokodoy nok kurtina. Og ikosolobuk bilik, iningalanan nog Bilik Sutsi. Diyon miktolagad ong mga gimam sok Tuhan gondow-gondow. Og ikoduwaꞌ bilik iningalanan nog Bilik Mahasutsi, sugaid ok kinotasan nog gimam da ong mokosolod dituꞌ insan sotahun dunut nog duguꞌ nok kurban.

Og yabaꞌ nog langgal sopuluꞌ bu pat metros bu og liwagin bug kotasin lima metros. Dinondingan bu inatopan og langgal nok kokanaꞌ bug panit nog binatang. Sog loma-lomahanin ongon ok pokkurbanan bug pogugasan. Inalad og langgal nong mga gugdok bug kokanaꞌ.

Bilaꞌ mokpinda-pinda ong mga tow Israel, pogoyit-oyiton nilon og langgal. Og langgal koyon ginamit sog bon nok pat gatus tahun tidu song masa ni Nabi Musa toktob pitindog ni Sultan Sulayman og Baloy nok Tuhan sog Jerusalem (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 40:1-15 bug 1 Salsila 21:29). Tontong niyu da sop , , bug .

 

Lebi

Si Lebi kini solobuk sok sopuluꞌ bu duwaꞌ nog bataꞌ ni Yaꞌkub nog laki bu og gilug yanin ni Yusup (Kitab Tawrat, Ponognaan 29:34). Na song masa pa ni Nabi Musa sinuguꞌ nok Tuhan nong moimung ong mga ponupuꞌ ni Lebi nong mga gimam nog Yahudi, dadi miimung si Harun ong mikuna nok kinotasan nog gimam. Tidu sog waktu koyon ong mga ponupuꞌ ni Lebi og inuwakilan moktolagad bu moktungguꞌ sog Baloy nok Tuhan. Tontong niyu .

 

Liguꞌ

Tontong niyu

 

Linow Jalil

Og linow Jail ong moliwag nog linow nog mibotang sok probinsiya nog Jalil, bu iningalanan da sop nog Genesaret bu Linow Tiberias. Lolayun poglabiton og linow kini sok Kitab Injil, poꞌ mingnasihat si Panghuꞌ Isa diyon, bu miglologinis da sop ong mga mokosobuꞌ-sobuꞌ nok pinginangin dituꞌ. Miglogosan ok subaꞌ Jordan posunguꞌ sog linow nog Jaili bangka pogdayun sog Dagat Patoy. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 8:23-27 bu Yahiya 6:1.

 

Lokow-lokow

Song masa ni Nabi Ibrahim, miglihanan ong mga tow sog lokow-lokow. Ginamit nilon ok panit nong mga potubuon pogdonding bu pogatop. Og gaddat nilon mokpinda-pinda nok pogonongan, dadi mogoyit-oyit ilon nong mga lokow-lokow nilon kituꞌ.

 

Lolabungan

Og lolabungan kini og binaya nog lolabungan ni Isa Al-Masih dunut mga mulidin sog daꞌ pa yanin patoyoy. Solabu nilon kuman, binahagianin ilon nok pan bug tubig anggul, og gindanan nog lillaonin og lawasin bug duguꞌ-nyawa nin para dinilon. Saan na tidu sog waktu koyon miksalu da sop kuman ong mga moktotombaꞌ ni Isa nong mamaꞌ nog lolabungan koyon. Ok pan yonin ong mokpopondom dinilon nok piglillaꞌ ni Panghuꞌ Isa og lawasin para dinilon, bu ok tubig anggul mokpopondom dinilon nog binuyus og duguꞌ in bagun moampun ilon.

Dadi biyan sok pogampuꞌ nong mga moktotombaꞌ sok pomondoman kini, miksobonnal ilon nok tinumombaꞌ ilon nong minatoy si Panghuꞌ Isa bagun angkononin ong mga dusa nilon. Basta niyu Kitab Injil, Markus 14:22-24 bu Lukas 22:17-20. Tontong niyu .

 

Lot

Si Lot kini, yonin ok komanak ni Nabi Ibrahim nong mologdong bu migunut-unut yanin ni Nabi Ibrahim. Dangan miobon na, miksuwoy ilon da bu migonong siloꞌ Lot sog bonuwa Sodom, sugaid landuꞌ kolaat ong mga tow Sodom. Saan da pidupian nok Tuhan og bonuwa koyon nog batu taga gapuy, bangka koampud. Sok tabang nok Tuhan, mikopolaguy siloꞌ Lot. Sugaid miimung og libunin nok tow siga, poꞌ dinumugtul yanin sok sinuguꞌ dinilon nong malaikat. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 19:1-3, 12-29.

 

Lukas

Sok ponabut nong mga mokokosun si Lukas kini, yanin ong miksulat nong mga bahagiꞌ nok Kitab Injil nok tinawag Lukas sampoy Mga Ginang, poꞌ pinoligsaꞌ in ok kibiyan-biyanan ni Panghuꞌ Isa, sampoy nong mga mulidin (Kitab Injil, Lukas 1:3). Mounut sok sinulat ni Pol, doktor yanin, (Kitab Injil, Kolosas 4:14), bu mogunut-unut yanin ni Pol sog duma nok kopanowin mokpoposampoy nok si Panghuꞌ Isa ong Mogogawon.

 

Mahasutsi

Ong Mahasutsi kini og gollal atawa taluꞌ nog gamiton pasal sok Tuhan, og Ruh nin bu sampoy pasal sog Bilik Mahasutsi. Ong maana nin nog daꞌdun og lumabi atawa mokobatuk song mamaꞌ niyon nok kosutsi. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 15:11; 40:21, bu Kitab Injil, Yahiya 1:32-33. Tontong niyu Sutsi bu .

 

Mahatinggi

Ong Mahatinggi kini og len nog gollal atawa taluꞌ nog gamiton pasal sok Tuhan. Ong maana nin nog daꞌdun og lumabi atawa mokobatuk sok kotas nok Tuhan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 14:18 bug Kitab Injil, Matiyu 21:9.

 

Malaikat

Ong maana nong malaikat, yonin na ong mokpoposampoy poꞌ ilon ok mga sosuguon nok Tuhan migoyit-oyit nok Parmanin mokposampoy song mga manusiyaꞌ. Dadi ongon sop og waktu nong moktaluꞌ ong mga malaikat nong mamaꞌ nog ilon ok Tuhan. Mikpodinsamaꞌ ilon mokposun song mga Nabi bug olo ong matong loma-dinglag. Moktabang da sop ong mga malaikat song mga tow mounut sok sinuguꞌ dinilon nok Tuhan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 16:9-13, Kitab Injil, Mga Ginang 12:7-11 bug Ibrani 1:14. Tontong niyu da sop .

 

Malkisedek

Si Malkisedek kini yonin na ok sultan sog bonuwa Salem atawa Salam sok timpu ni Nabi Ibrahim. Gimam da sop yanin nok Tuhan. Mibantug yanin nog binarakatanin si Nabi Ibrahim, bu diyon diyanin miktulun si Nabi Ibrahim nog ikosopuluꞌ bahagiꞌ nog gartaꞌ nok pimondaganin tidu ni Sultan Kedor-Laomer (Kitab Tawrat, Ponognaan 14:17-20). Bilaꞌ sok Kitab Injil sok sulat nok pinoyit song mga Ibrani, pibatuk nok kopogimam ni Malkisedek sok kopogimam ni Panghuꞌ Isa. Si Malkisedek kini, ondaꞌ kosulat sok Kitab bug sima ong mokogulangin atawa mga pingapuꞌ in. Ondaꞌ sop kosunoy og gondow kobataꞌ diyanin, atawa ok kopatoyin. Mamaꞌ yanin nog Bataꞌ nok Tuhan nog daꞌdun ok kodoksuan nok kopogimamin, poꞌ mamaꞌ nog daꞌdun da sop ok kodoksuan nok kopogimam ni Malkisedek. Basta niyu Kitab Injil, Ibrani 7:1-5.

 

Mamak Tumbaga

Song masa nog dituꞌ mga tow Israel sog ginlupaan mimala, ongon og waktu nok pingugditan nong mamak ong mga tow pasal sok pogdugtul nilon sok Tuhan. Dadi mingoni-ngoni ilon nok tabang, bu sinuguꞌ nok Tuhan si Nabi Musa mogimung nong mamak gamit nok tumbaga nok tawagon da sop nog duma bronsi bangka nin potasoy sok kayu bagun ok sosuku nok tumongal nituꞌ kulian (Kitab Tawrat, Poglista 21:4-9).

Pidinsamaan kituꞌ song mga tow bug olo ong mokobiyan diyon ni Panghuꞌ Isa poꞌ piotas da sop yanin sok kayu, bu sima-sima ong mongoni nok tabang diyanin bu tumombaꞌ dun, moawon bangka kosurgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 3:14-17.

 

Manna

Ong manna kini yonin na ok kan nog binogoy nok Tuhan song mga tow Israel tidu sog langit song masa ni Nabi Musa dangan dituꞌ ilon pat puluꞌ tahun sog ginlupaan mimala. Misobuꞌ ilon sok kan koyon saan na tinawag nilon nong manna. Ong maana nong manna kini sog bahasa Ibrani, Olo nituꞌ? Og bayuꞌ-bayuꞌ in putiꞌ bu mamaꞌ nog boyaan mikaan, bu ong nanamin momis mamaꞌ nok tonob. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 16:11-16, 31-34.

 

Mariam

Si Mariam kini, solobuk budjang nong migbodos biyan sok kowasa nog Ruh nok Tuhan bangka pogbataꞌ ni Isa Al-Masih. Mibantug yanin pasal sog landuꞌ ok kotombaꞌ in sok kolegan nok Tuhan. Mogogunut da sop yanin ni Isa Al-Masih. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:26-38; Yahiya 19:25-27 bug Mga Ginang 1:13-14. Tontong niyu sop .

 

Mariam, ok tow Magdala

Si Mariam kini, poktawagon da sop Magdala bu solobuk yanin song mga kolibunan nong migunut-unut ni Isa Al-Masih. Piluwas da sop ni Panghuꞌ Isa tidu sog lawas ni Mariam kini ok pitu buk soytan (Kitab Injil, Lukas 8:1-3). Dangan mitubuꞌ puliꞌ si Panghuꞌ Isa tidu sok kopatoy, mikpotongow yanin song mga duma nong mogogunut diyanin sampoy ni Mariam kini. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 28:1-10 bug Markus 15:40-47.

 

Markus

Si Markus kini, sok ponabut nong mga mokokosun, tawagon da sop nog Yahiya Markus, bu yanin ong miksulat nog bahagiꞌ nok Kitab Injil nok tinawag nong Markus. Mounut sok taluꞌ nong mga duma, sinulat ni Markus ong mga suksugan ni Petros pasal ni Panghuꞌ Isa. Si Markus kini og goguwapuꞌ ni Barnabas, bu migunut-unut yanin niloꞌ Pol bug Barnabas song mikuna kopanow nilon mokposampoy nok si Panghuꞌ Isa ong Mogogawon. Tinaluꞌ ni Pol nong mosolag ok tabang ni Markus diyanin. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 12:25; 2 Timuti 4:11 bug 1 Petros 5:13.

 

Matiyu

Si Matiyu kini, yonin na ok solobuk song mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa, bu og len nong ngalanin yonin na si Lebi. Sok ponabut nong mga mokokosun si Matiyu kini ong miksulat nog bahagiꞌ nok Kitab Injil nok tinawag nong Matiyu. Mounut sok Kitab Injil, sok kanaꞌ pa yanin mogogunut ni Panghuꞌ Isa, og ginangin mogogalap nog buwis (Kitab Injil, Matiyu 9:9). Sok sinulat ni Matiyu, lam-lam sogatus kali nin molabit bug olo ok sinulat sok Kitab Sutsi sampoy bug ponoy mituman ni Isa Al-Masih ong mga pidinsamaꞌ tumaluꞌ nong mga konabihan diyon. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 2:5-6; 4:14-16.

 

Mimonsalan

Ong mimonsalan yonin kini ok tow nong mikpogobok nok kappal. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 27:11. Tontong niyu sop .

 

Miriam

Si Miriam kini, og gilug ni Musa bu ni Harun, og gommaꞌ nilon si Amram bu ginaꞌ nilon si Yokebed. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 6:20; 15:20.

 

Misir

Ong Misir kini, yonin na og bonuwa Ijip ningkomun, bu Egypt bilaꞌ sog bahasa Inglis. Migdukon soliyan si Nabi Ibrahim song Misir sog waktu nok ponggutom sog bonuwa Kanaan, ok tagnaꞌ nong ngalan nog bonuwa Israel. Pokpuwas mga duwaꞌ gatus tahun, pigdagang si Yusup nong mga koiluganin song Misir. Doksuꞌ ongon ok ponggutom puliꞌ sog bonuwa Kanaan, dadi miglalin da sop si Yaꞌkub, og gommaꞌ ni Yusup bug mga koiluganin song Misir. Gaman kobon miksidakol tokodoy ong mga ponupuꞌ nilon bu pingulipon ilon mga pat gatus tahun song Misir toktob song masa ni Nabi Musa. Tubus song masa koyon inoyit ilon nok Tuhan lumuwas song Misir biyan ni Nabi Musa. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 12:37. Tontong niyu sop , , bug .

 

Mobais nok Suksugan

Ong Mobais nok Suksugan kini (og Injil), yonin na nok piangoy nok Tuhan si Isa Al-Masih dini sog dunya matoy para song manusiyaꞌ bagun moawon ilon bu mokosolod sok pomarintahanin. Inangkonin og dusa nog bisan sima towoy nong mongoni nog ampun bu tumombaꞌ diyanin. Dadi mosurgaꞌ ilon loma-dinglag. Saan na poktawagon kini nong Mobais nok Suksugan.

Ok suksugan kini muna-muna miposampoy song mga mogogipat nog bilibili song molani nok siyudad nog Betlehem sog waktu nog binataꞌ si Panghuꞌ Isa. Tinaluan ilon nong malaikat nog binataꞌ na ong Mogogawon (Kitab Injil, Lukas 2:10-11). Na sinuguꞌ nong mga mulid ni Isa Al-Masih posampoyon ok suksugan kini sog lam nong mga kobangsa-bangsahan. Basta niyu Kitab Injil, Markus 13:10; Matiyu 28:18-20; bu 1 Timuti 2:3-7.

 

Mogogipat nog bilibili

Ong mga bilibili sumboy ongon ong mogogipat dinilon. Sok Kitab Sutsi, sumolingka mipononggiꞌ ong mga tow sog bilibili. Dadi tinawag ok Tuhan nong Mogogipat nog Bilibili, poꞌ yanin ong mogogipat song mga manusiyaꞌ (Kitab Nabi Esekiel 34:11-12, bu Kitab Tawrat, Ponognaan 28:15). Minangkon da sop si Panghuꞌ Isa nog yanin ong mahatul nong mogogipat nog bilibili (Kitab Injil, Yahiya 10:11). Tinaluꞌ da sop ni Panghuꞌ Isa nog yanin ok pintuan bug ayin pokosolod ong mga bilibili. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 10:7-9. Tontong niyu Bataꞌ Bilibili nog Tuhan.

 

Mokpobaluꞌ-baluꞌ

Ong mokpobaluꞌ-baluꞌ kini ong maana nin ok tow nong moloput bu mokpotongow-tongow nong moammal yanin, sugaid og laku-tobiatin ondaꞌ pokosugat sok taluꞌ in bilaꞌ diꞌ motongow nok kodakolan nok tow.

 

Mokpopituwa

Ong Mokpopituwa atawa Polopituwa kini, yonin na ok solobuk nong ngalan nog Ruh nok Tuhan. Ong maana nong Mokpopituwa sog bahasa piktiduhanin moliwag. Mogdadi migmaana da sop nong moksosugut bu moktotabang og Ruh nok Tuhan song mga moktotombaꞌ. Maana nin da sop nong moktonduꞌ og Ruh nok Tuhan nok kosobonnalan bu potampalonin song mga tow ong mga dusa nilon, bu pasal sok kologdongan bug poghukum, saan na tinawag yanin nong Mokpopituwa. Modiyon ong Mokpopituwa song mga moktotombaꞌ solama-lama. Basta niyu Kitab Injil, Yahiya 14:16-17, 26; 16:7-8. Tontong niyu Ruh nog Tuhan bug .

 

Mokpoposampoy

Ong mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa atawa mga sahabatin, yonin na ok sopuluꞌ bu duwaꞌ nong mulid atawa hawariyun nok piniliꞌ ni Isa Al-Masih bagun mogunut diyanin bu mokposampoy nok Parman nok Tuhan song manusiyaꞌ (Kitab Injil, Matiyu 10:2-4 bug Markus 3:14). Ilon koyon miimung saksiꞌ song mga ginang bug taluꞌ ni Panghuꞌ Isa, bu labi pa sok kopatoyin bu kotubuꞌ in puliꞌ. Sog bahasa piktiduhan nok Kitab Injil, yonin na bahasa Grik, ong maana nin tokodoy, ong mokpoposampoy. Saan da tinawag da sop si Pol nong mokpoposampoy poꞌ piniliꞌ da sop yanin ni Panghuꞌ Isa mokposampoy. Basta niyu Kitab Injil, Rum 1:1.

 

Moktotombaꞌ

Ong mga moktotombaꞌ sok Kitab Injil, ilon na ong mga mogogunut ni Isa Al-Masih. Miksobonnal ilon nok piangoy yanin nok Tuhan dini sog dunya bagun moimung yanin nog gantiꞌ nog dusa nilon pokpatoyin. Doksuꞌ si Isa na ok pipogbayaꞌ nilon sok kotubuꞌ nilon, bu yanin ok pongandolan bu dodamahan nilon sok kosurgaan.

 

Monghuhukum

Ong mga monghuhukum kini, ilon koyon ok tumpukan nong mga ponglima nog Yahudi nog iningalanan nok Sanhedrin atawa Hukuman Yahudi. Og dakol nilon, pitu puluꞌ bu sala kotow, bu ok kounutan nilon yonin na ok kinotasan nog gimam. Na sog waktu ni Panghuꞌ Isa, og bangsa nilon Yahudi sog diyaloman nong moliwag nog bangsa Rum. Dadi ong mga monghuhukum Yahudi, monghukum hadja sok pog-agama, sugaid daꞌdun ok kopatut nilon mokopoponog nog hukuman patoy.

 

Mosutsi

Ok taluꞌ nong mosutsi, bilaꞌ gamiton pasal sok Tuhan, ong maana nin nog daꞌdun mokobatuk sok kosutsi nok Tuhan. Yanin ong Mahatinggi, ong Mokowasa bu Mahasutsi nok patut pudjihon bu unuton poꞌ jukup ok kobaisanin bug kologdonganin.

Bilaꞌ gamiton ong mosutsi pasal sok tow sok Kitab Sutsi, ong maana nin nong moammal ilon bu piduwoy atawa piselen ilon bagun moktolagad sok Tuhan. Dadi ok tow mosutsi, ok tobiatin suboy kosuatan ok Tuhan dun.

 

Mulid

Ong mulid kini atawa murid, solokotow nong mogogunut sog guru nin bagun mokopoganad diyanin. Milabit sok Kitab Sutsi nog ongon ong mga mulid nog duma nong mga nabi sampoy da sop mga tow Parisi. Ongon da sop nong mga Parisi sog waktu ni Panghuꞌ Isa nong minangkon nong mulid ilon ni Nabi Musa bisan song masa koyon, labi songibu tahun na yanin minatoy (Kitab Injil, Yahiya 9:28). Sugaid ok sigi-sigi molabit sok Kitab Injil, yonin na ong mga mulid ni Panghuꞌ Isa. Ongon ok sopuluꞌ bu duwaꞌ mulidin nok tinawag da sop nong mokpoposampoyin, bu milabit da sop nok pitu puluꞌ bu duwaꞌ nong mulid ni Panghuꞌ Isa nok piuna nin mokposampoy sog len-len kowman. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 10:1; 14:27 bu Matiyu 10:24.

 

Mulkaꞌ

Ong mulkaꞌ, murkaꞌ atawa mulukaꞌ kini, yonin na ok siksaꞌ nok Tuhan song mga manusiyaꞌ pasal song mga dusa nilon. Na sog waktu ni Nabi Nuh pigmulkaan nok Tuhan og dunya biyan sog lunup.

 

Musa

Si Musa, yonin kini ong mibantug nong nabi nok Tuhan mga songibu tolu gatus lima puluꞌ tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa. Song masa nog binataꞌ yanin, patoyon nong mga tow Misir ong mga bataꞌ Ibrani nog laki popula. Dadi binotang yanin nog ginaꞌ in sog gambung diyon sok subaꞌ. Sok tabang nok Tuhan, mitongow yanin nog bataꞌ nok Pirꞌawn bu pisolagin. Dangan walu puluꞌ tahun na si Musa, sinuguꞌ yanin nok Tuhan tumabang sok piktowanin tow Israel dituꞌ sog bonuwa Misir, yonin na og Ijip. Dadi mioyit ni Nabi Musa ong mga tow Israel lumuwas biyan sog ginis-ginisan nong mokosobuꞌ-sobuꞌ nog ininang nok Tuhan biyan diyanin. Si Nabi Musa da sop ok piponogan nok Tuhan nok sopuluꞌ suguanin bug mga duma nok saraꞌ dituꞌ sog Bontud Sinay. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 2:1-10; 3:1-10; 20:1-17.

 

Nabi

Ong nabi kini ok tow nok tinawag nok Tuhan bagun mokposampoy nok Parmanin para song mga manusiyaꞌ. Pagga piselen ilon moktolagad sok Tuhan, tinawag ilon nok sutsi bisan ongon og dusa nilon. Si Panghuꞌ Isa da og daꞌdun og dusa nin (Kitab Injil, 2 Kurintu 5:21). Og duma nong nabi mikpodinsamaꞌ moktaluꞌ bug olo ong mokobiyan lomaꞌ-dinglag. Sumolingka mikposampoy da sop ong mga konabihan bilaꞌ kodatongan ong mga tow nok siksaꞌ pasal song mga dusa nilon bagun mokopoktowbat ilon. Basta niyu Kitab Nabi Yunus 1:1; 3:6-10, Kitab Injil, Markus 7:6 bug Matiyu 1:20-23.

 

Nasaret

Ong Nasaret kini yonin na og lungsud bug ayin sinumolag si Panghuꞌ Isa. Mibotang ong Nasaret kini sok probinsiya nog Jalil. Dangan miktolipun na si Panghuꞌ Isa mokposampoy, ondaꞌ yanin tabukoy sog bonuwa nin, bu taluꞌ in nog daꞌdun ong nabi nok tabukon sog bonuwa nin. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 13:57; Markus 16:6; Lukas 2:39; 4:16.

 

Nuh

Si Nuh kini, solobuk yanin mibantug nong nabi nog binataꞌ mga 2900 tahun sog daꞌ pa kobataꞌ ni Panghuꞌ Isa. Dangan lima gatus tahun na og gumulin, sinuguꞌ yanin nok Tuhan mogimung nog gadjung, poꞌ pasal sok kolaat nong mga manusiyaꞌ moongon og lunup. Og bon nok kopogimung niloꞌ Nuh dun, misaut sogatus tahun, sugaid pikkotawahan hadja ilon nong mga kodumahan nilon. Doksuꞌ nilon imungoy og gadjung, sinumolod na si Nabi Nuh dunut libun-gumbataꞌ in bug mimonugangan diyanin sampoy na ok kotanan binatang bug komanuk-manukan nok pidunut nok Tuhan dinilon. Tubus minatong na og lunup. Sog waktu nog lunup, siloꞌ Nabi Nuh da og ondaꞌ patoy, pasal yanin kini ok tow mologdong bug migogunut sok Tuhan. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 6:9-14; 7:13-16. Tontong niyu .

 

Panghuꞌ

Ok Panghuꞌ kini, solobuk gollal atawa taluꞌ nog gamiton para ni Isa Al-Masih. Ong maana nin kounutan, bu bilaꞌ sog bahasa piktiduhan nok Kitab Injil, ginamit da sop ok taluꞌ kini para sok Tuhan, saan na ok Panghuꞌ mogdadi sop maana nin ok Pogbayaꞌ-bayaꞌ. Kiosunan ta nog daꞌdun ong mokobatuk ni Isa Al-Masih sok kowasa nin dini sog dunya bisan song mga konabi-nabihan. Tinawag da sop yanin nong nabi, bu motud da sop yanin nong nabi poꞌ pisampoyin ok Parman nok Tuhan. Sugaid labi yanin song nabi pagga Bataꞌ yanin nok Tuhan, saan da binogoyan yanin nog gollal nok Panghuꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 28:18; Markus 1:3 bug Yahiya 1:23.

 

Parisi

Ok Parisi, yonin ok tinawag nok tumpukan nong mga tow Yahudi nong momologbog tokodoy sok saraꞌ nog agama nilon, bu dinungagan pa nilon ok saraꞌ nok piponog diyon ni Nabi Musa. Modakol dinilon ok sakup sog Hukuman Yahudi. Tinumombaꞌ ilon sok Tuhan bu tinumud ilon nog ongon mga malaikat bu ok kotubuꞌ puliꞌ pogdoksuꞌ nok kopatoy. Tibuwa mononaggaꞌ ilon sok ponintuluꞌ ni Isa Al-Masih, bu miktaluꞌ yanin nong mokpotongow-tongow ilon. Sog daꞌ pa si Pol koimung nong mogogunut ni Panghuꞌ Isa, minampuꞌ yanin song mga parisi, bu binsanaonin ong mga mogogunut ni Panghuꞌ Isa. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 3:7; bug Mga Ginang 23:6-9.

 

Pat pidjulu nog dunya

Ok pat pidjulu nog dunya kini, yonin na mamaꞌ nong mga posunguan nog galuꞌ sok sindopan, silangan, habagat bug guttaraꞌ. Dadi posabut dun, ayin-ayin na sog dunya.

 

Petros

Si Petros nog iningalanan da sop Simon, solobuk yanin sog 12 mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa. Misunuꞌ yanin sok tolu kotow nong mokpoposampoyin nog lolayun migunut-unut diyanin. Ongon sok Kitab Injil, duwaꞌ buk sulat nok pinoyit ni Petros song mga moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 5:4-8; Mga Ginang 4:1-3 bug 1 Petros 1:1. Miunut sok salsila, pinatoy si Petros sok siyudad nog Rum pasal sok kotombaꞌ in ni Panghuꞌ Isa. Linansang yanin sok kayu mga 40 tahun pokpuliꞌ ni Panghuꞌ Isa sok surgaꞌ.

 

Pigjanjian

Tontong niyu .

 

Piktowan nok Tuhan

Ok piktowan nok Tuhan atawa ummat nok Tuhan, yonin kini ong mga tow sakup nok Tuhan. Ong maana nin, ok Tuhan ong mogbayaꞌ bug mogipat song mga mogogunut diyanin. Song masa tagnaꞌ kituꞌ kosagaran ong mga tow Israel ok tawagon nok piktowan nok Tuhan. Sugaid tidu pa song masa ni Panghuꞌ Isa sima-sima ok tumombaꞌ diyanin misunuꞌ na sop yanin sok piktowan nok Tuhan. Basta niyu Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 6:7, Kitab Injil, 1 Petros 2:10.

 

Pilatu

Si Pilatu kini atawa Pontiyus Pilatu, solokotow yanin nog bangsa Rum nong miggubernador sog bonuwa Israel sog diyalom sopuluꞌ tahun. Si Pilatu kini, yanin ok piksumbungan nong mga kounutan Yahudi pasalan sog leg nilon nok patoyon si Panghuꞌ Isa, bu kitogolan si Pilatu mogbotang nog hukuman patoy diyanin. Basta niyu Kitab Injil, Markus 15:9-15 bug Yahiya 19:12-16.

 

Pilipi

Ok Pilipi kini yonin na ong mosolag nok siyudad nong mibotang sok probinsiya nong Makedonya tagnaꞌ, bu ningkomun bahagiꞌ nog bangsa Grik. Mikodopot da sop siloꞌ Pol sok siyudad nok Pilipi sok kopanow nilon mokposampoy pasal ni Isa Al-Masih. Dangan diyon na ilon, misaggow ilon bangka lakposoy bu pinirisu. Sugaid pilinug nok Tuhan ok pirisuhan bu pasal niyon mikoposampoy ilon sok kounutan nok pirisuhan toktob tinumombaꞌ da sop yanin ni Isa Al-Masih dunut libun-bataꞌ in (Kitab Injil, Mga Ginang 16:12,16-34). Sog diyalom Kitab Injil ongon ok sulat nok pinoyit ni Pol song mga moktotombaꞌ ni Isa Al-Masih sok siyudad nok Pilipi.

 

Pirꞌawn

Ok Pirꞌawn kini ok poktawag masa tagnaꞌ sok sultan nog bonuwa Misir, yonin na og Ijip (Egypt) ningkomun. Sugaid len-len ong mga ngalan nong mga Pirꞌawn, mamaꞌ na ni Pirꞌawn Ramsis bu Pirꞌawn Tutankamun.

 

Pogawon

Ok pogawon atawa kopogawon kini sog Al-Kitab migmaana nog ampunon ita nok Tuhan song mga dusa nong mogoyit nok kopatoy dinita. Inangonin kini biyan sok poksutsi nin dinita niyu bilaꞌ moktowbat ita bu mongoni nog ampun bu tumombaꞌ nog inangkon na ni Isa Al-Masih ong mga dusa ta. Dadi song matong nog gondow poghukum ondiꞌ ita na siksaon pasal song mga dusa ta. Basta niyu Kitab Injil, 3:16-17; 14:6 bu Rum 1:16.

 

Pogjanjian

Og pogjanjian atawa pigjanjian, yonin kini kosagaran ok pikpasadan nog duwaꞌ tumpukan nok tow atawa duwaꞌ kotow bilaꞌ doksuꞌ na ilon migisun-isun. Sugaid bilaꞌ ongon pigjanjian nok Tuhan bug mga manusiyaꞌ, ong maana nin nog ongon og janjiꞌ nok Tuhan nog ipatonin bu lasahonin ong mga tow bu mikpasad da sop ilon nog inangon nilon ong mokososuat diyanin. Na bisan ondiꞌ mokobologbog ong mga manusiyaꞌ nog janjiꞌ nilon, moliunungoy ok Tuhan, bu pasal sog landuꞌ nok kolasa-kololatin, ampunonin ilon bilaꞌ moktowbat ilon puliꞌ. Tontong niyu bug .

 

Poglogekan

Ok poglogekan kini yonin na ok pogbotangan nong mga tow nong mga bunga anggul. Tubus logekon nilon bagun mopusat bangka sop kobuyus ok tubig anggul sok soluyungan posunguꞌ sok pogungodan.

 

Pokkurbanan

Ok pokkurbanan gamiton para sog ginis-ginisan nok kurban. Bilaꞌ imungon nilon tidu sog batu, sumboy diꞌ pindahon og bayuꞌ-bayuꞌ in, bu diꞌ imungan nog gugdan (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 20:25-26). Ok pokkurbanan sog Langgal sog ginlupaan mimala, inimung tidu sok kayu akasya dunut poktitian nok tumbaga. Og lokpangin bug yabaꞌin batuk labi duwaꞌ metros, bu labi sometros og kolawa nin (Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 38:1-2).

 

Pokpoliguꞌ

Ok pokpoliguꞌ kini og gindanan nong mokpomotud ok solokotow nok tinumombaꞌ na yanin nok si Isa Al-Masih ong Mogogawon nong minatoy, kinubul bu pitubuꞌ mokpuliꞌ. Dadi ong moktotombaꞌ kini sumboy mongniyat nong mamaꞌ nong minatoy yanin sog dusa, kinubul ok tagnaꞌ nok kotubuꞌ in, bu mibogu na ok kotubuꞌ in. Ok kotubuꞌ in kanaꞌ na diyanin dun, sugaid sok Tuhan na. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 28:19; Rum 6:3-4 bu 1 Petros 3:21.

 

Pokpuliꞌ nog Bataꞌ nong Manusiyaꞌ

Mounut sok Kitab Injil, pokpatoy ni Panghuꞌ Isa, motubuꞌ yanin mokpuliꞌ bangka yanin uliꞌ sok surgaꞌ. Sog daꞌ pa yanin uliꞌ sok surgaꞌ, migjanjiꞌ yanin nong mokpuliꞌ yanin dini sog dunya bagun hukumonin og lam nong mga manusiyaꞌ, sugaid diꞌ ta kosunan bug andun. Na og lam nok tow nong mogogunut ni Panghuꞌ Isa bu mogdodama sok pokpuliꞌ in sumboy moktiggol mogbagad dun. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 24:29-31 bug Pitongow 1:7. Tontong niyu .

 

Poktowbat

Ok tow nong moktowbat mangkon yanin nog baldusa yanin bu mongoni-ngoni nog ampun sok Tuhan. Tumolikud yanin song molaat nong mga ginangin, bangka pogunut sok kolegan nok Tuhan.

 

Pol

Si Pol kini, si Sol ong ngalanin sog daꞌ pa yanin tombaꞌ ni Isa Al-Masih. Tagnaꞌ miampuꞌ yanin sok tumpukan nok Parisi. Mimologbog tokodoy yanin sog agama nong mga Yahudi, bu pigbinsanaꞌ in ong mga mogogunut ni Isa Al-Masih. Sugaid miimung da sop yanin nong moktotombaꞌ sog Al-Masih. Doksuꞌ nituꞌ mimologbog yanin mokposampoy pasal ni Panghuꞌ Isa ayin-ayin na bonuwahoy. Sok Kitab Injil ongon ok sopuluꞌ bu tolu sulat ni Pol song mga moktotombaꞌ sog len-len nog bonuwa. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 9:1-19.

 

Pomarinta nok Tuhan

Ok Pomarinta (atawa Pomarintahan) nok Tuhan, ok taluꞌ nok piggamit ni Panghuꞌ Isa. Og lam nong manusiyaꞌ inimung nok Tuhan, bu yanin ong migbayaꞌ sog dunya bug kolangitan, sugaid ong mga manusiyaꞌ lolayun sumaggaꞌ sok pogbayaꞌ in. Tibuwa sima-sima ok tumombaꞌ song Mobais nok Suksugan pasal ni Isa Al-Masih, sakup ilon na sok Pomarinta nok Tuhan (atawa Poksultananin poꞌ ok Tuhan ok Sultan nong motas sog lam nong mga sultan, yanin og Al-Malik). Dadi ok Tuhan na ong migbayaꞌ sok kotubuꞌ nilon. Mikopuliꞌ na ilon sok kongkoman nok Tuhan, bu lomaꞌ-dinglag mosurgaꞌ ilon. Ong mga mikampuꞌ sok Pomarinta nok Tuhan, mikonanam ilon na nog landuꞌ kobais ok Tuhan. Binukaan ilon nok Tuhan nog dalan mokpolani diyanin, inipatin ilon, bu pitontulanin ilon. Basta niyu sop Kitab Injil, Matiyu 5:10.

 

Pomulan nok tirigu

Ok pomulan nok tirigu kini, yonin ok pomulan nong moimung tirigu og bunga nin bilaꞌ gilingon. Bilaꞌ mobukaꞌ og bunga nok tirigu, og gungodin mopinu, kanaꞌ mamaꞌ nog bunga nok paloy nok tibuk. Og bunga nok tirigu batuk-batuk da og bayuꞌ-bayuꞌ in bug paloy, bu ongon da sop og ginis-ginisan dun. Og guma nok pomulan nok tirigu, batuk-batuk da sop tontongon sok paloyan.

 

Puwasa

Ok pokpuwasa og gaddat nong mga tow nong mogogunut sok Tuhan. Ondiꞌ ilon kuman, bu sumolingka diꞌ da sop ilon minum sog diyalom nok sanu ondow dunut ponginduwaa bagun mosolobuk ok pikilan nilon sok Tuhan bu motampal nog ihlas ok kopongoni-ngoni nilon. Sumolingka mokpuwasa ong mga tow bilaꞌ ongon ok sinuguꞌ dinilon nok Tuhan, atawa mosusa ilon. Basta niyu Kitab Yunus 3:5, Kitab Injil, Matiyu 6:16-18; Mga Ginang 9:9; 13:2-3; 14:23.

 

Ruh Mahasutsi

Og Ruh Mahasutsi, yonin na og len nong ngalan nog Ruh nok Tuhan. Pagga ok Tuhan ong Mahasutsi, tawagon da sop og Ruh nin og Ruh Mahasutsi. Tontong niyu .

 

Ruh nok Tuhan

Ok Tuhan taga Ru. Pagga ok Tuhan asal na ongon, og Ruh nin asal da sop ongon bu mikuna milabit sok Kitab Tawrat, Ponognaan 1:2. Og Ruh nok Tuhan nong milabit dini, kanaꞌ ong malaikat.

Ong mga nabi tagnaꞌ bilaꞌ mokpodinsamaꞌ ilon tumaluꞌ nok Parman nok Tuhan, sinolodan ilon nog Ruh nok Tuhan bangka pa ilon poktaluꞌ.

Sinulat sop sok Kitab nog diyon ni Panghuꞌ Isa og Ruh nok Tuhan bug kowasa nin (Kitab Injil, Lukas 4:1), bu migjanjiꞌ si Panghuꞌ Isa nog bogoyon og Ruh nok Tuhan song mga moktotombaꞌ diyanin. Og Ruh nok Tuhan ong mokpotampal song mga tow song mga dusa nilon, bu yanin ong mokpituwa, mokpolasig, moksugut bu moktabang song mga moktotombaꞌ, saan na ginollalan da sop og Ruh nok Tuhan nong Mokpopituwa (Kitab Injil, Yahiya 14:16-17). Og len ngalan nog Ruh nok Tuhan, yonin na og Ruh Mahasutsi. Tontong niyu bug .

 

Rum

Og Rum kini ong ngalan nog bangsa bug bahasa masa tagnaꞌ nong mokowasa sog bonuwa Italya. Sog daꞌ pa bataoy si Panghuꞌ Isa, inagow nog bangsa Rum ong mga bangsa sog lumibut nilon, dadi modakol pa nog duma nog bangsa sampoy og bonuwa nog Israel nok pimarintahan nilon. Ong mosolag nok siyudad nog bangsa Rum, tawagon da sop nog Rum, ok pigonongan nok sultan nong migbayaꞌ sok koliwagan nog bangsa Rum. Sok Kitab Injil ongon ok sulat nok pinoyit ni Pol song mga moktotombaꞌ sok siyudad nog Rum. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 2:1 bug Rum 1:1-3.

 

Sadduki

Ok Sadduki kini, yonin na ok solobuk tumpukan nok tow sog agama Yahudi masa tagnaꞌ. Motas og gollal nilon poꞌ kodakolan nong mga sakup nog Hukuman Yahudi ong mga sadukki, bu modakol dinilon ong mga gimam. Migunut ilon tokodoy sok saraꞌ ni Nabi Musa, sugaid ondiꞌ ilon tumombaꞌ nog ongon ong mga malaikat atawa mga soytan, atawa nog ongon ok kotubuꞌ puliꞌ tidu sok kopatoy. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 22:23 bug Mga Ginang 23:6-8.

 

Sahaya

Ok sahaya kini, bilaꞌ sog bahasa Arab, Al-Nur, og gollal atawa taluꞌ nog ginamit pasal sok Tuhan (Kitab Jabur 27:1). Bu pagga misolobuk si Isa Al-Masih sok Tuhan, ginamit da sop ok taluꞌ nok sahaya pasal diyanin, poꞌ biyan diyanin kidolagan ong mga tow sog dunya (Kitab Injil, Matiyu 4:16 bug Yahiya 8:12). Sumolingka mogamit da sop ok taluꞌ nok sahaya pasal song mga tow nong mogogunut ni Isa Al-Masih pagga diyon yanin sok pongatoyan nilon bu sampoy da sop song mga malaikat. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 5:14-16.

 

Samariya

Ok Samariya kini, solobuk probinsiya nog Israel sog lot nok probinsiya nog Yahudiya bug Jalil. Ong mga tow Yahudi bug mga tow Samariya tagnaꞌ ondiꞌ moksulut-sulut. Mobabaꞌ ok ponontong nong mga Yahudi song mga tow Samariya poꞌ ok piktiduhan nong mga tow Samariya og gampuꞌ nong mga tow Israel bug mga tow len bangsa. Tinumombaꞌ ong mga tow Samariya sog lima bahagiꞌ nok Kitab Tawrat, bu pitindog nilon og Baloy para sok Tuhan sog bontud Garisim.

 

Samwel

Si Samwel kini solobuk yanin nong nabi, kinotasan nog gimam bug monghuhukum nong migbayaꞌ song mga tow Israel masa tagnaꞌ. Binataꞌ yanin pasal sok tabang nok Tuhan sog ginaꞌ in nok si Hanna (Kitab 1 Samwel 1:1-20). Song masa koyon kolegan nong mga tow Israel nog bogoyan ilon nok sultan mamaꞌ nog len bangsa. Mikpodinsamaꞌ ok Tuhan dinilon biyan ni Nabi Samwel, sugaid minogol pa ilon, dadi binogoyan ilon nok sultan, nog yonin na si Saul og ikosolobuk sultan nilon.

 

Sapiꞌ bulawan

Ok sapiꞌ bulawan kini ok tuhan-tuhan atawa barhalaꞌ nog inimung ni Harun para song mga tow Israel tidu sog bulawan song masa ni Nabi Musa. Doksuꞌ piksumba nilon. Ininang nilon koyon sog likud ni Nabi Musa pat puluꞌ ondow migalap nok sopuluꞌ suguan bug duma nong mga saraꞌ dituꞌ sog bontud Sinay. Pasal sog ininang nilon koyon, pigmulkaan ilon nok Tuhan, dadi modakol mimatoy dinilon. Basta niyu ok suksuganin sok Kitab Tawrat, Pogawaꞌ 32.

 

Sarah

Si Sarah kini nog iningalanan tagnaꞌ nok Saray, ong mikuna nog libun ni Nabi Ibrahim bu og ginaꞌ ni Isahak. Si Sarah ondiꞌ tokodoy mokobataꞌ, sugaid migjanjiꞌ ok Tuhan nong moimung yanin nog ginaꞌ nong mga bangsa. Mikotawa si Sarah, poꞌ siyam puluꞌ tahun na yanin, sugaid sok tabang nok Tuhan, migbodos yanin bu migbataꞌ ni Isahak. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 18:10-15; 21:1-3.

 

Silas

Si Silas kini, solokotow yanin song mga kounutan nong mga moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa Al-Masih sog Jerusalem. Doksuꞌ piniliꞌ yanin ni Pol podunuton sog ikoduwaꞌ kopanowin sog len-len bonuwa nong mibotang song mga bonuwa Turki bug Grik ningkomun. Sok kopanow nilon kituꞌ mikposampoy ilon nong Mobais nok Suksugan nok si Panghuꞌ Isa ong Mogogawon bagun tumombaꞌ da sop ong mga tow bangka kosurgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 15:40.

 

Silber

Ok silber kini ok tawagon nong mokogulang nok plata (Tagalog: pilak bu Inglis: silver), bu ong mga duma nin yonin na og bulawan bug tumbaga. Ok silber og ginisan nong mohalgaꞌ-halgaꞌ nog gimu nok pogimungon soupama nog gantung liug, gallang, gontudan nog lansuk, laloy, bu masa tagnaꞌ ok sin.

 

Sion

Ok Sion kini og len ngalan nog bontud nog Jerusalem. Sumolingka ok Sion tawagon da sop nog Bontud nok Tuhan. Ong ngalan kini ginamit da sop para sok siyudad nog Jerusalem hadja, bu tinawag da sop ok siyudad ni Daud. Tontong niyu .

 

Sodom

Ok Sodom kini, yonin na ok siyudad nok pigonongan masa tagnaꞌ niloꞌ Lot. Ok siyudad nok Sodom sampoy da sop ok kilani siyudad nog Gomora mibantug pasal sok kolaat nong mga tow migonong diyon. Saan na pidupian nok Tuhan ong mga bonuwa koyon nog batu taga gapuy toktob miampud. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 19:1-22.

 

Sol

Tontong niyu .

 

Sottuwa

Ok sottuwa kini, yonin na ong mokondok-ondok atawa mobingis nog binatang, sodaꞌ atawa len-len nong mokomula, mamaꞌ nok tigre, buwaya, mamak bug mga duma pa. Bilaꞌ sok Kitab Injil, sog bahagiꞌ nok tinawag nok Pitongow, ok pigbinaan nok sottuwa sumolingka ong mokowasa nok poksultanan bu sumolingka ong mokowasa nok tow nong mampuꞌ sog Iblis sumaggaꞌ sok Tuhan bilaꞌ molani na og Gondow Binaya. Basta niyu Kitab Injil, Pitongow 13:11-17.

 

Soytan

Ginamit ok taluꞌ nok soytan pasal song mga kodumahan atawa sosuguon nog Iblis. Ongon da sop ong mga duma nok Kolibugan nog gamiton nog Soytan pasal sog Iblis, ok kounutan nong mga soytan. Tontong niyu .

 

Subaꞌ Jordan

Ok subaꞌ Jordan kini yonin ong moyabaꞌ nok subaꞌ dituꞌ sog bonuwa Israel. Ok punin dituꞌ sog lot nog Israel, Siriya bug Lebanon, doksuꞌ miniyan sog linow Genesaret, bu ok pogluwasanin sog Dagat Patoy. Ok subaꞌ kini mibantug pasal modakol ong mokosobuꞌ-sobuꞌ nok pinginang diyon nok konabihan bu ni Panghuꞌ Isa masa tagnaꞌ.

 

Sukuꞌ nog Al-Masih

Ong maana nin ong mga tow nok piselen bu sinutsi biyan sok pongandol nilon moimung nok sukuꞌ ni Isa Al-Masih.

 

Sukuꞌ nok Tuhan

Ong maana nok sukuꞌ nok Tuhan, yonin na ok sakup nok Tuhan. Piselen bu sinutsi ilon para sok Tuhan, dadi miimung ilon sukuꞌ nok Tuhan.

 

Sulayman

Si Sulayman, yonin kini og bataꞌ ni Sultan Daud nok sinumukli moksultan sog gommaꞌ in. Si Sultan Sulayman ong mikuna mokpotindog nog Baloy nok Tuhan mga siyam gatus lima puluꞌ tahun sog daꞌ pa kobataꞌ si Panghuꞌ Isa Al-Masih. Mibantug si Sultan Sulayman pasal sog landuꞌ nok kokosunin bu kodaya nin (1 Mga Sultan 3:11-13; 9:1 bu 10:14). Sugaid ong modakol nog libunin, ok sabapan nong mikosimoy ok kotombaꞌ in dangan mogulang na yanin. Basta niyu 1 Mga Sultan 11:1-6.

 

Surgaꞌ

Ok surgaꞌ ok pigonongan nok Tuhan bug mga malaikatin. Sima-sima ok tinumombaꞌ ni Isa Al-Masih, bogoyan nok Tuhan nok kotubuꞌ nog daꞌdun ok kodoksuanin. Dadi bilaꞌ matoy ilon, mosannang ok kopogonong-onong nilon dituꞌ. Daꞌdun dituꞌ og gaduy bug kosakit. Basta niyu Kitab Injil, Pitongow 7:17; 21:3-4.

 

Tesalonika

Ok Tesalonika, yonin kini solobuk siyudad sok probinsiya nong Makedonya, nong misakup sog bonuwa Grik ningkomun. Sog ikoduwaꞌ panow niloꞌ Pol, mikposampoy ilon dituꞌ pasal ni Isa Al-Masih. Minsan sooy ondaꞌ siloꞌ Pol kobon mogonong dituꞌ, modakol nok towanan ong minginongog sok pognasihat nilon. Tinumombaꞌ ilon sok Tuhan nok piangoyin dini si Panghuꞌ Isa Al-Masih nog yanin ong Mogogawon dinilon, bu sinulatan ilon ni Pol duwaꞌ kali. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 17:1-4 bug 1 Tesalonika 1:1.

 

Teyopilus

Si Teyopilus, yonin kini ok tow nok sinulatan ni Lukas pasal sok kibiyan-biyanan ni Isa Al-Masih, bu sampoy Mga Ginang, yonin na ok kibiyan-biyanan nong mga kiwakilan ni Isa mokposampoy pokpuliꞌ ni Panghuꞌ Isa sok surgaꞌ. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 1:1-3 bug Mga Ginang 1:1-2. Tontong niyu .

 

Timuti

Si Timuti solobuk mogogunut ni Panghuꞌ Isa nong mobataꞌ pa. Tinumabang yanin ni Pol moktonduꞌ nong Mobais nok Suksugan pasal ni Isa Al-Masih (Kitab Injil, Mga Ginang 16:1-3). Og ginaꞌ ni Timuti, bangsa Yahudi, bu og gommaꞌ in bangsa Grik. Na ongon og waktu nok pibagak ni Pol si Timuti sok siyudad nog Epesus bagun moktonduꞌ yanin song mga moktotombaꞌ ni Isa Al-Masih diyon. Dadi ongon duwaꞌ buk sulat sok Kitab Injil nok pinoyit ni Pol dituꞌ ni Timuti. Basta niyu Kitab Injil, 1 Timuti 1:1-2 bug 2 Timuti 1:1-2. Tontong niyu bug .

 

Titus

Si Titus kini, solobuk song mga tow Grik nok tinumombaꞌ ni Isa Al-Masih (Kitab Injil, Titus 1:4). Tinumabang da sop yanin ni Pol mokposampoy nong Mobais nok Suksugan pasal ni Isa Al-Masih, bu pibagak yanin sibon ni Pol sok puluꞌ nok Kerete bagun tolagadonin ong mga moktotombaꞌ diyon. Basta niyu Kitab Injil, Titus 1:5. Tontong niyu .

 

Tubig Anggul

Og Tubig Anggul tidu sog bunga nog anggul (ubas atawa greps). Bilaꞌ sok Kitab Ponognaan, milabit nok si Nabi Nuh ong mikuna momula nog anggul (Kitab Tawrat, Ponognaan 9:20). Ongon ok tubig anggul nong mokolangu, bu ongon sop og diꞌ mokolangu dipindi bug poynoy ok pogimung dun. Ok tubig anggul nong mokolangu, yonin da sop masa tagnaꞌ og bulung nilon poglonuꞌ nong mga gangol, bu og bulung nog ginisan nok saki. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 10:34 bug 1 Timuti 5:23.

 

Tuhan

Bilaꞌ sog bahasa Ibrani, YHWH ong ngalan nok Tuhan, bu ok posabut dun ok solama-lama ongon atawa og lolayun dini. Og YHWH kosagaran bastahon nog Yahweh atawa Yehowah. Milabit ong ngalan kini nom ngibu walu gatus kali sok Kitab Sutsi, bu bilaꞌ sok Kolibugan binogbad sok Tuhan atawa sok Pogbayaꞌ-bayaꞌ. Para song mga Yahudi landuꞌ kosutsi ong ngalan nok Tuhan kini, dadi bilaꞌ motongow nilon sok pogbasta, gantian nilon moimung nog Ha-Shem, ong maana nin Ong ngalan, atawa nog Adonai, ong maana nin Pogbayaꞌ-bayaꞌ.

 

Yahiya Mongliliguꞌ

Si Yahiya Mongliliguꞌ, yonin kini si Nabi Yahiya nong mokpongliguꞌ song mga tow nong miktowbat, bagun ampunon ilon nok Tuhan. Piangoy yanin nok Tuhan bagun podinsamaonin ok pongatoyan nong mga tow para sok pogdatong ni Panghuꞌ Isa Al-Masih (Kitab Injil, Markus 1:6). Kiputukan si Yahiya Mongliliguꞌ nog gulu pasal ni Datuꞌ Herod bu og libunin si Herodiya (Kitab Injil, Matiyu 14:1-12). Tontong niyu bug .

 

Yahiya, ong mulid ni Isa

Si Yahiya kini, solobuk yanin sok sopuluꞌ bu duwaꞌ mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa. Sumolingka pidunut hadja ni Panghuꞌ Isa ok tolu kotow nong mulidin, yonin na si Yahiya, si Yaꞌkub og gilug ni Yahiya sampoy si Petros. Sok ponabut nong mga mokokosun, si Yahiya kini ong miksulat nog bahagiꞌ nok Kitab Injil nok tinawag nog Yahiya. Miksulat da sop si Yahiya kini tolu buk sulat bu sinuguꞌ yanin moksulat nok Kitab Injil, Pitongow bug ayin yanin pidinsamaan tumaluꞌ bug olo ong mokobiyan bilaꞌ molani na og gondow poghukum. Basta niyu Kitab Injil, Lukas 9:28 bug Pitongow 1:1-2.

 

Yahudi

Og Yahudi kini, yonin na og len ngalan nong mga tow Ibrani nok tawagon da sop nok tow Israel. Ong ngalan Yahudi kini sok tolipunan yonin da poktawagon ong mga ponupuꞌ ni Yahud, og bataꞌ ni Yaꞌkub. Sugaid gaman kobon misunuꞌ na tawagoy nog Yahudi og lam nok sopuluꞌ bu duwaꞌ tumpukan nok ponupuꞌ ni Yaꞌkub nog iningalanan da sop nog Israel. Tontong niyu .

 

Yahudiya

Og Yahudiya kini, solobuk probinsiya sog Israel bug ayin mibotang ok siyudad nog Jerusalem.

 

Yahud, og bataꞌ ni Yaꞌkub

Sok Kitab Sutsi ongon og duwaꞌ kotow nog iningalanan nog Yahud, solokotow sok Kitab Tawrat, bu solokotow sok Kitab Injil. Si Yahud kini milabit sok Kitab Tawrat, bu solokotow yanin sok sopuluꞌ bu duwaꞌ nog bataꞌ ni Yaꞌkub nog iningalanan sop nog Israel, Og gomboꞌ ni Yahud si Isahak, og bataꞌ ni Nabi Ibrahim. Si Yahud kini mibantug yanin, poꞌ mounut sok Kitab Sutsi ok pingapuꞌ yanin ni Panghuꞌ Isa, mamaꞌ nok pidinsamaꞌ tumaluꞌ nog Gommaꞌ in. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 49:8-10 bug Kitab Injil, Ibrani 7:13-14.

 

Yahud, og gilug ni Isa

Og Yahud kini milabit yanin sok Kitab Injil. Og bataꞌ yanin ni Mariam bu ni Yusup bu og gilug ni Yaꞌkub. Dadi niyat nong mga tow yanin ong mongud ni Panghuꞌ Isa. Miimung da sop yanin nong moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa, bu ongon ok solobuk sulatin sok Kitab Injil. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 13:53-56 bug Yahud 1. Tontong niyu .

 

Yaꞌkub, og bataꞌ ni Isahak

Ongon ok tolu kotow nog iningalanan nog Yaꞌkub sok Kitab Sutsi, solokotow sok Kitab Tawrat bu duwaꞌ kotow sok Kitab Injil. Si Yaꞌkub kini milabit sok Kitab Tawrat bu tinawag da sop nog duma nong Nabi Yaꞌkub. Mibantug yanin nok solobuk pingapuꞌ nog bangsa Israel. Bataꞌ yanin ni Isahak nog bataꞌ ni Nabi Ibrahim bu og gilug ni Yaꞌkub si Isaw. Ginantian nok Tuhan ong ngalanin moimung Israel, bu sabap niyon Israel ok tawag sok kotanan nok tupuan ni Yaꞌkub. Si Yaꞌkub kini sopuluꞌ bu duwaꞌ og gumbataꞌ in nog laki, bu ong mga ponupuꞌ nilon kini miimung nok sopuluꞌ bu duwaꞌ bangsa Israel mounut song mga ngalan nilon. Sumolingka taluon nok Tuhan nog yanin og Tuhan niloꞌ Ibrahim, Isahak bu Yaꞌkub. Og Yaꞌkub nok pigbinaan sok taluꞌ koyon, si Yaꞌkub kini. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 32:24-30 \xt Pogawaꞌ 1:1-5; 3:16 bug Kitab Injil, Mga Ginang 7:30-32.

 

Yaꞌkub, og gilug ni Isa

Si Yaꞌkub kini milabit sok Kitab Injil. Og bataꞌ yanin ni Mariam bu ni Yusup, bu og gilug ni Yahud. Dadi niyat nong mga tow ong mongud yanin ni Panghuꞌ Isa. Mobon-obon miimung da sop yanin nong moktotombaꞌ ni Panghuꞌ Isa, bu miglokounutan yanin sog jomaa ni Isa Al-Masih sog Jerusalem. Sok ponontong nong mga mokokosun yanin sop ong miksulat nok sulat tinawag nog Yaꞌkub sok Kitab Injil. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 13:53-56; Mga Ginang 15:13-21 bug Yaꞌkub 1:1.

 

Yaꞌkub, ong mulid ni Isa

Si Yaꞌkub kini milabit sok Kitab Injil, bu solobuk yanin song mga mokpoposampoy ni Panghuꞌ Isa dunut nog gilugin nok si Yahiya. Og gommaꞌ nilon si Sebede (Kitab Injil, Markus 1:19-20). Pasal sok kotombaꞌ ni Yaꞌkub kini ni Isa Al-Masih, pipatoy yanin ni Datuꞌ Herod biyan sok kalis. Basta niyu Kitab Injil, Mga Ginang 12:1-2.

 

Yunus

Si Yunus kini ong nabi nok Tuhan nok sinuguꞌ in mokpodinsamaꞌ song mga tow sok siyudad nong Ninibe nog lubuhon nok Tuhan ok siyudad nilon. Sugaid ondaꞌ unutoy ni Nabi Yunus ok suguan nok Tuhan, dadi inuglon yanin nong mosolag nok sodaꞌ. Dituꞌ yanin sog bon nok tolu ondow bu mingoni-ngoni yanin sok Tuhan nok koampunan, bangka sinuguꞌ nok Tuhan ok sodaꞌ nog utaon yanin. Doksuꞌ nituꞌ tinumombaꞌ na yanin sok suguan nok Tuhan. Basta niyu Kitab Nabi Yunus 1:1-17; 2:7-10; 3:5-10.

 

Yusup, og bataꞌ ni Yaꞌkub

Ongon og duwaꞌ kotow sok Kitab Sutsi nog iningalanan nog Yusup, solokotow sok Kitab Tawrat bu solokotow sok Kitab Injil. Si Yusup kini milabit sok Kitab Tawrat. Og bataꞌ yanin ni Yaꞌkub, bu og gapuꞌ ni Nabi Ibrahim sok siku. Pasal sok pogdalu pigdagang si Yusup nok koiluganin bangka yanin koimung gulipon song Misir (Kitab Tawrat, Ponognaan 37:12-36). Sugaid tinabangan yanin nok Tuhan bu gaman kobon, miimung yanin nog wakil ni Pirꞌawn (Kitab Tawrat, Ponognaan 41:37-41). Mibantug si Yusup poꞌ inampunin ong mga koiluganin bu pionong ilon ni Yusup song Misir dunut nog gommaꞌ nilon bagun motabang ilon tidu sog gunus. Mingandol yanin nog bisan olo ong misugat diyanin, ok Tuhan da ong mogbayaꞌ. Basta niyu Kitab Tawrat, Ponognaan 50:15-21.

 

Yusup, og laki ni Mariam

Si Yusup kini milabit sok Kitab Injil. Mibantug yanin poꞌ migdaak yanin diyon ni Mariam. Doksuꞌ nituꞌ biyan sok kowasa nog Ruh nok Tuhan migbodos si Mariam. Tubus piglibun ni Yusup si Mariam, sugaid ondaꞌ ilon poksolobuk toktob binataꞌ na si Isa Al-Masih. Mounut sog Al-Kitab, mologdong si Yusup nok tow (Kitab Injil, Matiyu 1:18-21). Duwaꞌ kaliꞌ mikpotoginop diyanin ok Tuhan bug olo og inangonin. Sok poksolobuk nilon ni Mariam ongon ong mga bataꞌ nilon nog laki bug libun. Basta niyu Kitab Injil, Matiyu 2:13-15; 2:19-21; 13:53-56.