KAMUS
Abram: Peita: Burahima.
Adama: Manusia tomoane anu mpolinguruna iamo tomoane ni Hewa (peita Pewalina 1:26–3:21).
Agripa: Peita: Herode 3, 4.
Agustus: Peita: Kaisar.
Akaya: Ni banimpia sambua propinsi anu mesua i kadatua Roma. Agaiana ei-ei, propinsi Akaya mesuamo i tana Yunani mbai monsau.
Amale: Siramo topolilo anu kaisina meari i pearia mbai monsau ai mbai mataeo Tasi Mate. Siramo iwali nu toSaraeli.
Amin: I rara basa nu toYahudi, “Amin” lempona: “monso, manoto, batena mpuu mamonso”. Biasaana, toYahudi manguli “Amin” ane mampokono lolita nu rangana (1Kor. 14:16; 2Kor. 1:20; Pepo. 1:7, 22:20). Biasaana mbui “Amin” rapake i kaopea pekakae ewa pamperadeta bona i Pue Ala mopabukei pekakaeta. Pepopeitaka 3:14, i Yesu rauli “Amin”, lawi Ia anu mopabukei dandi ni Pue Ala si kita.
Amon: Tina anu meari mbai mataeo tana nu toSaraeli. Sintoto ai Sura Pewalina 19:30-38, toAmon iamo pemulea ni Looti, pinoana ni Burahima.
Amori: Iamo anu karaulina ope-ope tau anu baria toSaraeli anu meari i tana Kanaan, agaiana i rara basangkia kira toAmori mopakanoto i tina anu tesawuka i basangkia pearia i tana Kanaan.
Ana Dimba: I rara agama Yahudi, dimba anu mangura mpii biasaana rapake mewali popenomba si Pue Ala. Etumo mpane i Yesu rauli “Dimba ni Pue Ala” (Yoh. 1:29) ba “Dimba anu rapopenomba si Pue Ala” (1Ptr. 1:18, 19), lawi Ia mosusu wotoNa bona mamate mewali popenomba pasuru nu manusia. I rara Sura Pepopeitaka, i Yesu rauli “Ana Dimba”.
Ana Manusia: Sanga anu napake ni Yesu manguli wotoNa saduduaNa, ai mopakanoto ka Iana tudua anu mangkeni katuwu malompe i manusia (Mrk. 10:45). Lempona Ana Manusia simbela ai Datu Topesorema (Mesias), (peita Yoh. 12:34). Tongona mani i Yesu tuwu i dunia, sanga Ana Manusia etu mopatongawa pengkaiwoiNa (Mrk. 8:31; Luk. 9:58). Agaiana i eo pebotusi, ina meawa katuwuNa (Mat. 16:27-28, 24:30, 25:31, 26:64; Mrk. 8:38; Pepo. 1:13–16). I rara Podandi Sae ria anu napopeitaka ni Pue Ala si nabi Danie. Ia mangita i Pue Ala mokira kuasa i sadua tau “anu ewa Ana Manusia” anu meparenta i sumalele dunia i kasae-saeana (Dan. 7:13-14) anu napopeitaka etu mampololita kono i Pue Yesu.
Ana ni Daudi: Sanga anu rapake nu toYahudi rapoposangara Datu anu rasarumakara mopawia sira. Iamo Datu anu nadandi ni Pue Ala, anu lako i pemulea ni Datu Daudi.
Ana ni Pue Ala: Ni banimpia ope-ope toSaraeli rauli “Ana ni Pue Ala” (Pnts. 4:22), awetu mbui datu towawine i toSaraeli pemulea ni Daudi (2Sem. 7:14; Dlpt. 2:7), lawi ia meparenta mewali pasuru ni Pue Ala. Agaiana kasopoana lanti ba bago ei kaisa-isa rakira i Datu anu nadandi ni Pue Ala; Iamo Datu anu rasarumaka anu ina dongka. I rara Sura Roma 1:3-4 anu ratunggai Ana ni Pue Ala iamo i Yesu, lawi i Yesu tuwu mpesola lako i kamate, i Yesu meparenta simbela-mbela ai i Pue Ala. I rara Sura Markus 1:9-11, i tempo ni Yesu rariu, rauli ka Iana ana ni Pue Ala, i tempona wotu lako i suruga anu manguli, “Ikomo AnaKu anu Kupokaasi.” Lolita etu sintoto ai lolita i rara Sura Dulua Petoia 2:7; Matiu 1:18 ai Lukasi 1:35 mopatongawa i Yesu napaiwoto ni Maria, sadua ana towawine, nakeni nu Inosa ni Pue Ala.
Anggoro: Sampangka tuda-tuda anu raunde nu toYahudi. Anggoro pensani rakoni wuana ai pensani mbui rapie bona rainu uena. Etumo mpane basangkia mbela anggoro napake ni Pue Yesu i rara ngkora pandiri (Mat. 9:17, 20:1-16, 21:33-41). I Yesu rapandiri ewa sampuu kau anggoro, ai topeguruNa rapandiri ewa daa anggoro (Yoh. 15:1-6).
Anitu: Ni banimpia ria basangkia mpangka anitu anu rababei lako i kau ba watu mpane rapenombai. Lensena ewa tau ba binata. I rara basa Indonesia rauli berhala (Suro 17:16; 1Kor. 8:1). Pensani mbui rauli “Pue anu baria mamonso” (Suro 17:29-30; 1Yoh. 5:21). Ni banimpia suro ni Pue Yesu mobambari Bambari Malompe i tau anu baria sira toYahudi anu menomba sira i anitu (Suro 14:11-17, 17:16-23), duduuna mawori tau menonso mpane mepotuu sira si Yesu (1Kor. 6:9-11, 12:2; Gal. 4:8; 1Tes. 1:8-9; 1Ptr. 4:3). Agaiana ria mbui rangara anu menomba liliu i anitu. Topoanitu etu, mosambale binata rapopenombara. Isi nu binata rakonira i rara nu tombi penombaara ai rapobalu i pobalu-balua. Ni banimpia ria sira tau anu mepotuu anu bata-bata rarara, raulira ane mangkoni kita bau etu, madosa kita. Agaiana ria sira manguli baria mangkia ane mangkoni kita bau etu. I Paulu mololita kono i se etu i Sura Roma 14:1–15:4 ai 1 Korintu 8:1, (Peita mbui Suro 15:19-29; Pepo. 2:14, 20).
Areopagus: Sambua mungku i Atena, pearia mogombo topobotusi kara-kara i kota etu. Etumo mpane topobotusi kara-kara i kota etu rauli mbui Areopagus. Naudapae topobotusi kara-kara aretu bariamo mogulu i mungkuna etu i tempo ni Paulu mobambari Bambari Malompe, sangara batena rainsani Areopagus.
Artemis: Watutau Artemis, basa Yunanina: Watutau Karudu. Watutau Artemis ei kaisa-isa rapenombai i Asia kokoi ni banimpia.
Asele: Doi anu ragulu nu topoparenta biasaana lako i wua nu pantuda-ntuda, ba pesumbaa ntanina. Asele biasaana ragulu i pobalu-balua, i boboka i pesuaa kota, sondaka, ai tompo nu boea ba kota. I tempo Podandi Bou, toYahudi nasaro nu topoparenta Romawi bona mogulu asele lako i toYahudi ntanina, topogulu asele arei rakasisi nu singka toYahudira.
Asia: Propinsi kadatua Roma mbai i kalimpaa iamo Asia Kokoi, anu ei-ei tompona tepesua saudi tana Turki. I raoa pitu ogu kota anu rauli i rara Sura Pepopeitaka 1:4, 11, 2:1–3:22, kota-kota ntanina i Asia ei anu rauli i rara Podandi Bou iamo: Kolose, Hierapolis ai Miletus. Tina nu propinsi Asia ei iamo Epesu.
Atura ni Musa, Atura ni Pue anu napadongka ni Musa: I tempo ni nabi Musa mangkeni toSaraeli mensuwu lako i tana Masiri, lau sira i Bulu Sinai. I tongo mpolumakoara, i Pue Ala mokiraka sira AturaNa. Atura etumo anu mewali puu nu agama Yahudi. Ria lima sura anu nguru-nguruna i Podandi Sae anu rauli Sura Atura ni Musa (Luk. 24:27, 44). I rara Podandi Bou, maisi anu teuki kono i Atura ni Musa; (peita: Mat. 5:17; Mrk. 7:18-19; Suro 15:1-11; Rom. 3:31, 7:12-14, 10:4; 1Kor. 9:21; Gal. 2:1-5, 15-21, 3:10-25; Kol. 2:16-17, 20-21; 1Tim. 1:8-11; Ibr. 7:12-19).
Awu: Tau modika awu i woora, ba mengkangkawulela sira i awu anu ratobu, mewali tanda katongawaana kapepe nu sule.
Baal: Dewa Karudu nu toKanaan; rangana towawine iamo i Asyera. Awetu roomo toIbrani mampearii Kanaan, maisi anu i olora mepuu mampenombai dewa-dewi etu.
Babeli: Sambua kota anu ria i tana Mesopotamia ni banimpia. Ni banimpia i kota Babeli, manusia mampenoka mowangu solompio (menara) anu mawane bona moewa sira tunggaia ni Pue Ala (Pew. 11:1-9). I pae 586 lako baria mani i Pue Yesu rapoanaka, datu Babeli anu rasanga Nebukadnesar monangi toYahudi ai natawani sira (2Dat. 25; 2Twr. 36:11-21; Yer. 52; Dan. 1:1-2). I rara Sura Pepopeitaka, sanga Babeli etu rapake mewali ngkora pandiri (Pepo. 14:8, 16:19, 17:5, 18:2). Mangula Sura Pepopeitaka 17:9, 18, kota anu rauli Babeli etu, rawangu i pitu ogu bulu, ai kota etu mewali pomesoa nu peparentaa anu makuasa i dunia. Ni banimpia kota Roma rawangu i wongko pitu mbua bulu, ai nakeningkabose nu kadatua etu, etumo mpane mawori tau mapande anu manguli: Babeli etu lempona kota Roma (Peita 1Ptr. 5:13).
Badu besi: Sampi nu surudado ni banimpia anu rababei lako i logam (ria mbui anu lako i kolimba) bona rapopolimbangi woto lako i perugii nu iwali. Badu ei biasaana wule rapopolimbangi woto mbai i ponda ngkida, agaiana ria mbui anu dongka i bengo.
Baiduri: Watu paramata anu lensena mawori mpangka. Ria baiduri pandan anu malewau mengkila-ngkila, ria baiduri sepah anu mabula ai i rarana maetaeta mawaga-waga.
Balak: Datu i Moab mbai monsau nu pensibea eo i Tasi Mate. Iamo anu mopari-pari toSaraeli menomba i anitu (Pots. 22:1–24:25; Pepo. 2:14).
Bambari Malompe: