Puka Nnia'erti
A
Abraham
La' ler ululu de riy ida nanni Abraham. Uplerlawna Nakottarga E nnio'oni la Abraham, de hota la' ler id de Abraham upni-a'nani duratni-waitni harahu rehi pa ta'en niana rrekan nana, ne hota rdella noha Palestina. E Nakottar wual lia de hota la'a Abraham upni-a'nani duratni-waitni re pede nohkerna-rai miaran di hota nlernana yara'a-yapalu (Puka Pianullu 12:1-3; 13:14-17; 15:5-6; 17:1-9). Abrahama na'a'na nana Isak, Isak na'a'na nana Yakopa, ne Yakop na'a'na nana a'nani termida wehrani woru makla' am la Israel luwnu-a'nani termida wehrani woru re. Rakot nohora Abraham wali la'a Roma 4:16; Gal. 3:6-9.
 
Agripa
Mumkek la Herodes
 
Agustus
Mumkek la Herodes
 
Akhaya
Akhaya de propinsi id la hairi Roma la' ler ululu. Akhaya letlawanni re, de leta Korintus me leta Atena. La' ler de de noha Yunani die ed wal lia Akhaya.
 
Amin
La'a yawala Ibrani de “amin” nnia'eratni de “plola”. Nhi'inde rweta “amin” la'pa riwra rtutga lirni plollolli. (1Kor. 14:16; 2Kor. 1:20; Why. 1:7; 22:20).
Nhi'inde twet walia “amin” la'pa tsumbaini pa nhorwua, totpa twak pa Uplerlawna Nreiniana it wakwakni. La'a Puka Yohansi Yamkekni de rwet Yesus la “Amin” yoma E' ed mak khi' pa Uplerlawna nnio'oni honona rtutu-rte'ewa.
 
Anggur
Anggur de, de orwo'a-auwo'a maka nhi'inde makden Yahudi rtamnia la nhyi' ralma. Wo'oni de nhi'inde ra'ana onde rhi' kerna (kismis) onde rrahmia totpena ra'ala anggur de ihini-turnu (Yoh. 2:3-10). Nhi'inde Yesus Nakot nohora anggur wo'oni onde turnu la'a wniatutnu ralamni (Mat. 9:17; 20:1-16; 21:33-41). La'a Yoh. 15:1-6 rakot nohora Yesus emeka anggur onni me mak klernohor reri E'a re emeka anggur ona tutnu-akni.
 
Asia
Asia de propinsi id la hairi Romawi la'a ler ululu. Nhi'inde rweta la Asia kuku'a. La'pa dodo'ondi de Asia de nwali olek la noha Turki walli warta. Asia de letlawanni de Epsus nora Kolose. Puka Yohansi Yamkekni de, horta id maka ra'enyatga la krei-krei mak kden la Asia (Why. 1:4, 11).
 
Auwlakra (Salipa)
La'a Romawi deullu-tatarni de, riy mak klernana niukum matmiati de rroh wutga onde rkoh wutga la'a auwlakra. Riy maka ha rwairia la auwlakra de nhi'inde nler la polpuolu ina-wakwak ama mak kodi lui-nuhru me inonni namehra rehia mere la'pa lera woru-wotelu rlardoinla na'nama nmat wia. Mere la'a makden Yahudi re deullu-tatarni de la'pa riy ida rlernan niukum matmiati de hota rala wat liawna pa rwatliewria. La' ler maka Yesus Nlernana niukum matmiati, de Pilatus, gubernur makden Romawi ed maka ketlia niukum de. La' hade pede rla rwairia Yesus la'a auwlakar hananni (Mat. 20:18-19; Yoh. 12:32-33; 18:21-32).
 
Ayalli (kemenyan)
Ayalli de, maka nhi'inde Yahudi rtutnia la'pa rkola tieru-rawur nehla la Uplerlawna (Kel. 30:34-35; Luk. 1:9) (Mat. 2:11; Why. 18:13)
 
B
Babel
Babel de letlawna id mak kdella noha Mesopotamia la' ler ululu. La' ler de rimormiori nohkerna riwra rariria il tutullu-gen lolo'oni totpena rmalawan la Uplerlawna wniarorni-wnialaini (Puka Pianullu 11:1-9). Nhor diewade tuwu nernu-nha'ata dewade ray Babel id mak kwawa Nebukadnesar nora makden Yahudi ra'ara pa Nebukadnesar nal ir la yawa na'nama ntorna pa nhopliala la' Babel (2Ray 25; 2Taw. 36:11-21; Yer. 52; Dan. 1:1-2). La' Puka Yohansi Yamkekni de rnairi Babel pa rhi'a la yawalliohora (Why. 14:8; 16:19; 17:5; 18:2). Rakot nohora Babel emeka letlawna mak ha rariria la wo'ora wo'itu. Babel de letlawna maka kodi plolli la'a ray-ray mak kwatiawua nohkeran di uhunu-ewatni-ewatni-lahwani. La' ler ululu de letlawna Roma de ha rariria la wo'ora wo'itu me nodi plolli, pede riy dom de rwaror letlawna Babel de rtot nohora letlawna Roma. (1Ptr. 5:13).
 
Beelsebul
La'a Uplerlawna Nnio' Gakamnu (Perjanjian Lama) de makden Kana'an rhoi-rtania uplera-upmati id mak kwawa Baalsebub (2Ray 1:1-6,16). Baalsebub di nnia'eratni de “matroma mak kdella wo'ora-kawru”. Mere la'pa ntutu-nte'ewa la' lerni makden Yahudi re rweta la Baalsebul onde Beelsebul, de nnia'eratni de “larna matromni”. Nan de ed maka ha rnairia pa rakot nohora hegana amlawanni. La'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) de makden Parisi re rapolu-raliella Yesus riwra Yesus rurni-laini nwatiawua Beelsebul (Mat. 12:24-29; Mrk. 3:22-30; Luk. 11:15-20).
 
D
Daud
Daud de makden Yahudi rayni. E' ed mak khi' makden Yahudi re pa rla' ida, me nhi' Yerusalem pa nwal lia makden Yahudi re letlawanni.
 
Dum A'na
Nhi'inde makden Yahudi ral dum a'na onde pipi a'na la'a imam o'ta lawanni pa nhi'a la hoihoi-tantiani la'a Uplerlawna totpena dum a'na de ntuwu-nhaiya ir do'oni-halli. (Im. 16:15-16). La'a Musa lerni, la' ler maka riwra rlergot la Mesir de Musa nhopan pa makden Yahudi rima-rima rwenna dum a'na id pa rhernu-rwauga a'nani yanullu re, totpena yanpa a'na yanullu re ror wutga makden Mesir a'na yanullu re rmat rewre'wa. La' hade pede rwet walia Yesus la Dum A'na onnila Nmati totpa Ntuwu-nhai it la it do'oni-halli (Yoh. 1:29, 36; 1Kor. 5:7; 1Ptr. 1:18-19; Why. 5; Yes. 53:6-7; Kisah 8:32-35).
 
E
Elia
Elia de makwohorulu-ktatrulu la'a ululu memna. (1Ray 17-2Ray 2). Elia de edon nmati mere narian mormiori la'a Ilyamou-Watyatoha (2Ray 2:11-12). Makden Yahudi re rwarora hota Elia nmai owa'ana na'nama Ray maka Uplerlawna Nano'taru pua Namori-nalewna rimormiori maimiaini (Mat. 4:5-6; Mat. 17:10). Yesus Nakot walia Niwra hota Elia nmai. Mere Nakota Niwra emeknekama Elia nmai olek la' ler maka Yohansi makharani nmai (Mat. 17:11-12; 22:14). Yohansi makharani nodi plolli pa nakot nohora Uplerlawna lirni emekwali Elia la' ler ululu (Luk. 1:17). E Nnairi rayanni emekwali Elia (Mat. 3:1-4; 2Ray 1:8). La' ler maka Yesus hititni-repreparni nayamkek la wo'or hananni de Elia nora Musa nayamkek wal lia hande (Mat. 17:3) (Roma 11:2; Yakowsi 5:17).
 
F
Firaun
Rweta ray Mesir de Firaun (Kisah 7:10; Roma 9:17; Ibrani 11:24).
 
Firdaus
Lira “Firdaus” de nwatiawua yawala Persia nnia'eratni de nhyi'a maka ha rtamni orwo'a-auwo'a onde wetra'a. Mere la'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) de Firdaus nnia'eratni de gen miaka samomuou muemna emekwalima nhyi' Eden (Puka Pianullu 2:8-10). La'pa riy makpesiay re rmati de ir nhiwni rla' Firdaus (Luk. 23:41). Riy dom de riwra Firdaus nora Ilyamou-Watyatoha de geni ida. (2Kor. 12:2-4). La'a Puka Yohansi Yamkekni de Yohansi nakot nohora enamkek nana Ilyamou-Watyatoha de emekwali Firdaus onde nhyi' Eden yoma gerlawna id etla hande mak kodi mormiori-dardiari pa nodi liarni me orwo'a-auwo'a er wal lia hande mak kodia mormiori-dardiari. Yohansi nakot wal lia: “He' ed mak ka'untu de hota Agal ir pa ra'an orwo'a-auwo'a mak kodi mormiori-dardiari mak kmor lia Uplerlawna nhyi'ini maka ha rweta la Firdaus de.” (Why. 2:7).
 
G
Galatia
Galatia de propinsi id la hairi Roma la' ler ululu. Mere la lera-mela ri Galatia de etla noha Turki. Paulus nakot nohora Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni la'a Galatia walli tranna emeka leta Antiokia, Ikonium, Listra, Derbe (Kisah 13:13-14:20; 16:1-6). Paulus nla' wal lia Galatia walli ra'i (Kisah 16:9). Paulus na'enyat wualia horta id la makpesiay la'a Galatia (Gal. 1:1).
 
Galilea
Galilea de makden Yahudi yapatni makdella Yudea nor Samaria walli ra'i, me la'a danau Galilea walli warta. La' ler maka Yesus kuku' ma'ta de Nor inni-amni rdella leta Nasaret la'a Galilea.
 
Gen miaka Yahudi re nhi'inde rhi'a kreini-iskolli (Rumah Ibadat, Sinagoga)
Roma-lewu ri er maka makden Yahudi rnairia pa rhi'a kreini-iskolli. Uplerlawna roma kreini ida nmeh'a mere roma-lewu maka ha rhi'a kreini-iskolli re, de harahu, de la'a Yahudi letni honona re, roma-lewu maka ha rhi'a kreini-iskolli erla hande. La'pa rlernan Sabat lerni dewade makden Yahudi rla' pa rsumbaini me rpaikia Puka. Yesus nhi'inde Nwatut lia roma-lewu ri (Mat. 4:23; Mrk. 1:21; Luk. 4:16; Yoh. 18:20) me Paulus nora mak kodia Uplerlawna lirni dom to'a nhi'inde rakot nohora walia Uplerlawna lirni la'a roma-lewu ri (Kisah 13:5, 14-15; 13:1; 19:8).
 
Genesaret
Mumkek la “Danau Galilea”
 
Danau Galilea
Danau Galilea rwet walia danau Genesaret (Luk. 5:1) onde danau Tiberias (Yoh. 6:11; 21:1).
 
H
Harun
Harun de Musa kakni (Kel. 4:14; 7:7). E' ed makla' ulga Yahudi imam o'ta lawanni. Ne imam-imam Yahudi re honona de Harun duratni-waitni (Ibrani 5:5; 7:11).
 
Hihi'a-yapyapi mak kamehi-kayona (mujizat)
Yesus Nora riy maka Enhopan pa rodi Uplerlawna lirni-tunnu nhi'inde rhi'a hihi'a-yapyapi maka riy edon ramkek ma'ta mak ktutga Uplerlawna rurni-laini totpena riy ema rtaplelleltarga. Hihi'a-yapyapi mak kamehi-kayona ri rtutga de ler maka Uplerlawna Nodi plolli emeka Ray e nmai nieka.
 
Hegana amlawanni (Iblis/Setan)
Hegana amlawanni de nodi plolli la'a hegana-kawnu yatni-rha'ani kukai-kumata honona. La'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) de rwet hegana amlawanni de la mak kaklaka rira yoma naklaka rimormiori la'a Uplerlawna gaini ralamni (Why. 12:9-10; Ayub 1:6-11).
Rwet walia e la' “niy lawna” me “niy kolkuolu” (Why. 20:2).
Rwet walia e la “makodi plolli la nohkerna-rai miaran di” (Yoh. 14:30; Yoh. 16:11) me la'a “makodi plolli la darta lyanti tpoyanni maka ha riwra noha utnu-liannu.” (Epsus 2:2).
Makden Yahudi rwet e' la “Beelsebul” (Mat. 12:24).
Hegana amlawanni mak kta'aga Adam nora Hawa'a pa rhi' do'a-hala (Puka Pianullu 3; 2Kor. 11:3).
La' e' pede riy honona hota rmati momuou (Ibrani 2:14; Ayub 2:2-6). Rakot nohor walia hegana amlawanni la'a Mat. 4:1; 25:41; Luk. 22:31; Yoh. 8:44; 12:31; Roma 16:20; 1Kor. 11:14; Epsus 6:11-12, 16; Yakowsi 4:7; 1Ptr. 5:8-9; 1Yoh. 3:8, 12; 5:19; Why. 20:10.
Hegana-kawnu yatni-rha'ani:
Hegana-kawnu yatni-rha'ani rlernohor reri hegana amlawanni ralma-riorni (Mat. 25:41; Why. 12:9) Mere Yesus Nodi plolli pa Nareh dioin memna ir honona (Mat. 28:18; Luk. 11:20-22; Roma 8:38-39; Epsus 1:21; Kolose 2:15; 1Ptr. 3:22).
 
Herodes
Herodes maka ha rweta la “Herodes, ray lialawna”: Herodes di nhi' ray lia riy Yahudi (Mat. 2:1-12; Luk. 1:5). E' ed maka khopan pa rwunu-rwenna keke'enku'a harahu re la'a Betlehem.
Herodes Antipas (Mat. 14:1-2; Mrk. 6:14-27; Luk. 3:1, 19-20; 9:7-9; 13:31; 23:6-12): Herodes Antipas di, Herodes maka ha rweta la Herodes, ray lialawna, de a'nani. E' ed maka kwenna Yohansi makharani me nahe'i-namalia Yesus.
Herodes Agripa mak kala' ulu: Herodes Agripa di, de Herodes ray lialawan de upni. E' ed mak kwenna Yohansi hyalli Yakowsi me ntorna Petrus pa nkenia la roma nhio'la ralamni.
Herodes Agripa wornu: Herodes de, Herodes ray lialawan de upni-a'nani. E' ed mak khi' ray lia Yahudi yapatni la'a walli ra'i. Enora narni Bernike er mak katlin nana Paulus lirni la ler maka Paulus nnaheri-nnahelta inonni (Kisah 25:13-26:32).
 
Herodias
Herodias de, Herodes Antipas hyalli Pilipsu hawni ululu. Mere Herodes Antipas na'ala Herodias di pa nhi'a la hawni. Pede Yohansi makharani npolliohora Herodes yoma nora hyalli hawni Herodias rmehlima (Mrk. 14:3-12; Mrk. 6:17-28; Luk. 3:19-20).
 
Hisop
Hisop de, ruwnu-ahla mak kmormior lia Yahudi genni. Makden Yahudi re rnairia ha akni nora tawni totpa rkarge'era pipi-duma rarni la Uplerlawna roma kreini ralamni (Kel. 12:22; Im. 14:4,6,49-52; Bil. 19:2-6; Ibrani 9:19). La' ler maka rwairi Yesus la auwlakra hananni rnair walia hisop totpena rala anggur tur milmilu pa Yesus Nemnia (Yoh. 19:24).
 
Hoihoi-tantiani (persembahan)
La' Puk (Alkitab) di la'pa rakot nohora persembahan maka ha rala' la Uplerlawna de riwra “hoihoi-tantiani”. Mere la' ler dom de riwra “prehena-mau”.
 
I
Imam (makpolu-makwak la Uplerlawna la rimormiori rerieini)
Imam Yahudi re kniarni de totpena rwatutga riy la'a Uplerlawna deullu-tatarni me nhi' o'tani la' ler maka riy Yahudi rkola tieru-rawur nehla la Uplerlawna. Ir mana nhi'inde er mak kala Yahudi re hoihoini-tantianni la Uplerlawna. Imam honona re Lewi luwnu-a'nani me Harun duratni-waitni (Luk. 10:31-32; Kisah 6:7; Ibrani 7:11-17; 9:6-7; 10:11-12). La' Puk di ralamni rwet walia imam de riwra “Makpolu-makwak la Uplerlawna la rimormiori rerieini”.
 
Imam-imam o'tani-matni
Imam-imam o'tani-matni rodi plolli la imam-imam re. La' ler maka Yesus ed ma'ta la nohkeran di imam-imam o'tani matni re er maka kwayotlia E'a (Mat. 21:15, 23; Mrk. 11:18; 15:10; Luk. 19:47-20:2; 22:1-6).
 
Imam o'ta lawanni
Yahudi imam o'ta lawanni de nhi' o'tani la imam-imam re o'tani-matni ror imam-imam korni. La' anni ida raralamni to'a, imam o'ta lawanni de nler la Uplerlawna roma kreini la'a gen mak kmou-kwitan memna totpena nala hoihoi-tantiani pa ntuwu-nhaiya e do'oni-halli me makden Yahudi honona do'oni-halli (Im. 16; Ibrani 9:7).
 
Isai
Isai de ray Daud Amni (Rut. 4:18-22; 1Sam. 17:57-58; Yes. 11:1; Mat. 1:5-6; Luk. 3:32; Kisah 13:22; Roma 15:12).
 
Isak
Isak de Abraham a'nani, ne Isak a'nani de Yakopa.
 
Israel
Yakop nanni id wali de Israel. Yakop de Abraham upni (Puka Pianullu 32:28). Rwet walia makden Yahudi re la Israel duratni-waitni onde riy Israel.
 
K
Kaisar
Ray Romawi de nhi'inde rweta la Kaisar. La' ler maka Yesus Nmormior lia nohkeran di de Kaisar Roma nodi plolli la'a Yahudi nohoni-raini nor wutga noha-rai dom to'a.
Kaisar Agustus ed mak kodi plolli la' ler maka rmori Yesus (Luk. 2:1)
Kaisar Tiberius ed mak kodi plolli la' ler maka Yesus Nmati.
Kaisar Kaligula
Kaisar Klaudius: Rakot nohora Kaisar di la'a Kisah 11:28; 18:2.
Kaisar Nero ed maka kwenna Paulus nora Petrus ror wutga makpesiay harahu dom to'a.
Kaisar Vespasianus
Kaisar Titus ed mak kmai lia Yerusalem pa nor Yahudi re ra'ara. Enora makodi keki-rautu rmai pia rweyata-rwaniaga letlawna Yerusalem.
Kaisar Domitian: Riy doma rwarora Kaisar di ed maka khopliala Yohansi la'a noha Patmos (Why. 1:9).
 
Katri'ana (mesbah)
La'a Uplerlawna roma kreini de rkenia katri'ana ida maka nhi'inde rwenna hamormiori la wawannu, totpena rala la Uplerlawna (Roma 11:3; Yakowsi 2:21).
 
Katri'ana maka rtutnia ayalli
Nhi'inde makden Yahudi re rtutnia ayalli la katri'ana id maka ha rhi'a la au me rnairi maha pa ra rwowa. Katri'an di rkenia la Uplerlawna roma kreini ralamni (Kel. 30:1-10; 37:25-28; Luk. 1:11; Ibrani 9:4; 8:3; Why. 9:13; 11:1).
 
Kristus
Mumkek la “Ray maka Uplerlawna Nano'taru pua Namori-nalewna rimormiori.”
 
L
Lewi
Lewi de Yakop a'nani mak wotellu. Lewi duratni-waitni id de nanni Harun (Musa kakni). Harun di mak kala' ul pua nla' Yahudi imam o'ta lawanni. Ne Harun duratni-waitni rmeh'a er makla' imam-imam re, mere Lewi duratni-waitni korni rtulan la imam-imam re pa rhima-rre'a Uplerlawna kniarni. (Bil. 3:1-13).
Riy id la maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a re nanni Lewi. (Mrk. 2:13-17; Luk. 5:27-32). Lewi nanni id wali, de Matius (Mat. 9:9-13).
 
Lot
Abraham hyalli a'nani ida nwawa Lot. Lota nora a'nani patke'a woru rawlar dioinia leta Sodom la' ler maka Uplerlawna Nhi' ai nwatiawua lyanti pa nerun totpena namutni-naki'ira let de (Puka Pianullu 19:1-29; Luk. 17:28-32; 2Ptr. 2:6-8).
 
Luwuau muaka rkenia Uplerlawna riorni-liaini deullu-tatarni la'a ralamni
Luwuau die mulaliaini de nden la Uplerlawna roma kreini maka Musa nhi'a la kok lawna (tenda/Kemah), mere la' Salomo lerni de rkenia la roma-krei warwuaru maka ray Salomo nariria. Rhi' luwuau die la'a au, mere rala maha ra rwowa. Luwuau tutawnu de rhi'a la maha, ne la' tutawnu wawannu de rkenia atiehra maha woru maka ktot nohora Uplerlawna hopopanni-lili'irnu. La' luwuau die ralamni de rkenia watu-watu maka ha rhorat targa Uplerlawna riorni-liaini deullu-tatarni (Kel. 25:10-22; 37:1-9; Ul. 10:1-5; 1Sam. 4:3-7:1; 2Sam. 6:1-18; Ibrani 9:4-5).
 
M
Makedonia
Makedonia de propinsi id la hairi Romawi la' ler ululu. Letlawna makdella Makedonia de: Pilipi, Tesalonika, Berea (Kisah 16:9; 11-12; 17:1; 17:10; 20:1-3). La'pa dodo'ondi Makedonia de etla noha Yunani walli ra'i.
 
Mak kdenreri (setia)
Lera-lera nekpa Uplerlawna Ndenrer pia Ntulla-nsayni rimormior ita. Ne hare honona maka Enakottarga mai ita de hota Enhi' nan momuoga.
 
Maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a re
Riy harahu rlernohor reria Yesus mere la Puk di de nhi'inde riy termida wehrani woru mak klernohor reri Yesus re, er maka ha rweta la riy maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a.
 
Makwohorulu-ktatrulu (nabi)
Makwohorulu-ktatrulu re, de riy maka kakot nohora hya' maka Uplerlawna Nalharia la' ira. Abraham (Puka Pianullu 20:7; Nhiara 105:15), Musa, Elia, Elisa, Yesaya, Yeremia, Daniel, Yunus la'pa riy harahu dom to'a rla'a makwohorulu-ktatrulu.
La'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) de, rwet walia Yohansi me Yesus la makwohorulu-ktatrulu (Mat. 1:9; Luk. 1:76) (Mat. 21:11; Luk. 7:16; 24:19; Yoh. 9:17). Makpesiay dom mana rakot nohora Uplerlawna lirni maka Enalharia la' ira (Kisah 11:27; 13:1; 15:32; 21:8-10; 1Kor. 12:28; 14:29-32; Epsus 4:11).
La'pa Musa nhi'pa nmat wia de enakota de hota makwohorulu-ktatrulu ida nmai (Ul. 18:15-19). Pede makden Yahudi rwewiei-rnarnara makwohorulu-ktatrulu die. Makden Yahudi re rwarora de makwohorulu-ktatrul die, Ray miaka Uplerlawna Nano'taru pua Namori-nalewna ira onde rwarora de hota nor rewre'wa Ray die pa rmai (Yoh. 1:21; 6:14; Kisah 3:18-24; 7:37).
 
Manna
Manna de yamanna maka makden Yahudi re ra'ana la' ler maka rden ma'ta la wo'orletna-kawurloini. Lera-ler nekpa rlernana manna la'a tani wawannu, yoma Uplerlawna Nala la' ira. Tamkek manna de emeknekama roti. Manna de wawahra me la'pa rtena de minmi'na (Kel. 16:1-21, 31; Bil. 11:7-9; Yoh. 6:30-35; 1Kor. 10:3; Ibrani 9:4; Why. 2:17).
 
Mesir
Noha-rai Mesir de edon olieta la'a makden Yahudi nohoni-raini. La'a Mesir de gerlawna etla. Mesir rayni de nhi'inde rweta la Firaun. La' ler ululu memna de Uplerlawna Nhopan pa Musa nodgiota Yahudi re la'a Mesir. La'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) de rakot nohora Yusup nor Maria rawlar dioin la Betlehem pa rla'awa Mesir totpena yana ray Herodes nwenna Yesus (Mat. 2:13-23).
 
Musa
Musa ed mak kodgiota makden Yahudi la'a Mesir (Kel. 1-12) me nod ir la'a wo'orletna-kawurloini (Bil. 14) la'pa rtutu-rte'ewa la noha Kana'an (Ul. 34). Musa nhi' mak klol letgara la'a Uplerlawna me makden Yahudi re totpena nakot nohora Uplerlawna deullu-tatarni la'a ira la'a wo'or Sinai (Puka Pianullu 19) (Mat. 17:3; Yoh. 1:17; 3:14; Kisah 7:20-45; 1Kor. 10:1-5; Ibrani 3:1-6).
 
Musa deullu-tatarni
La' ler maka Musa nodgiota makden Yahudi la'a Mesir de enodia Yahudi re pa rla'awa wo'or Sinai. La'pa rte'ela hande de Uplerlawna Nala E riorni-liaini deullu-tatarni la' ira. Riora-liai deulu-tatra re er maka Yahudi agamni rlernohor reria. Ir agamni onni-ga'arni de deulu-tatar de. Perjanjian Lama Pukni wolima mak kala' ul die, nhi'inde ha rweta la Musa Pukni (Luk. 24:27, 44). La'a Musa Pukni de e rhorat targa Uplerlawna nnio'oni mak kiwra: La'pa rlernohor reri Uplerlawna lirni, hota Enal noha-rai Kana'an pa rhi'a la ir gahani me hota Uplerlawna Nara'a-napalga ira. Enakot tar wual lia kniola tieru-niawur nehla yala'ani mak kaplola me la'a deulu-tatra harahu dom to'a mak ha rakot nohora ya'ana-yemnu, Sabat lerni, lerlalawna, la'pa nakot nohora sunat. Rakot nohora deulu-tatar de la'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) la'a Mat. 5:17; Mrk. 7:18-19; Kisah 15:1-11; Roma 3:31; 7:12-14; 10:4; 1Kor. 9:12; Gal. 2:1-5; 2:15-21; 3:10-25; Kolose 2:16-17; 2:20-21; 1Tim. 1:8-11; Ibrani 7:12-19.
 
N
Nhiarani
Yohansi nhi'inde nharani riy totpena ntutga de ir rhoitio'or doin-rtahnei dioin oleka ir do'oni-halli. (Mrk. 1:4). Yesus mana Nhopna maklernohor reri e'a totpena rla' pa rharani he' to' mak pesiay E'a (Mat. 28:18-19; Kisah 2:38). Nhiarani die ntutga de itsoitio'or doin it mormiorni la'a ululu pa dodo'ondi itlernohor reri Yesus, me itlernana mormiori warwuaru onnila it tor Yesus tla' ihru ida-ralm ida (Roma 6:3-4; Kolose 2:12; 1Kor. 1:13-17; 10:1-5; Gal. 3:27; 1Ptr. 3:21).
 
Nuh
La' ler ululu memna Uplerlawna Nhopan pa Nuh nhi'a aupual liawna totpa namori-nalewna enora romni mniotni la'a gera ktiowru-opli nhia'a. Nuha nodi walia hamormiori la'a aupual liawan de ralamni, pede ir honona rlewan la'a gera ktiowru-opli nhia'a maka Uplerlawna Nalernia de (Puka Pianullu 6:8-9:29) (Mat. 24:37-39; Luk. 17:26-27; Ibrani 11:7; 1Ptr. 3:20; 2Ptr. 2:5).
 
O
Onta
Onta de hamormiori id maka nhi'inde rimormiori rha'ata onde riy rnairia pa nodia ir hyonni-hyanni, Onta re de inponni nareh dioin kuda onde hayori. Yesus Nnairi onta la'a yawalliohora ida yoma inponni nareh dioinia nhiuri-wnia'ana dom to'a la'a Palestina. Yesus Nakot nohor walia onta yoma Enwatut niohora Parisi re nhiolli-lietni.
 
P
Parisi
Makden Parisi re de riy woka ida maka nhi'inde rwatutga agama Yahudi. Parisi re rlernohor memna Musa deullu-tatarni mere rlernohor walia ir wniatut wamueheni maka ira'itra la'a Musa deullu-tatarni de. (Mrk. 7:3-4; Luk. 11:37-46). Rpesiay walia de Uplerlawna hopopanni-lili'irnu erla me rpesiaya de hota rimormiori rmori owa'an la matmiati ralamni (Kisah 23:6-8). Parisi harahu rwayotlia Yesus mere la'pa Nmori owa'ana noma Parisi dom de rpesiay E'a (Kisah 15:5; Pilipi 3:5).
 
Paska
Paska de Yahudi lerlalawanni ida. La' ler de de makden Yahudi rhoratreria ir tuini-wedni la' ler maka irlergot la Mesir (Kel. 12; Ibrani 11:28). La' ler de Uplerlawna Niwra Nwunu-nwenna makden Mesir re a'na yanullu, pede Nhopna makden Yahudi re rwenna dum a'na pa rkenia rarni la'a ir romni nhiarni. Pede la'pa Orgahi-Orha'a Namkek nana dum a'na rarni de Nleretia, E' edon Nwenna a'nani yanullu re (Kel. 12:13). La' hade pede rweta ler de “Paska” yoma Paska nnia'eratni de “Nlereti”.
Rwenna Yesus la Paska lerni. (Mat. 26:2; Luk. 22:1; Yoh. 13:1) noma Nmori owa'ana. La' hade pede makpesiay la' dodo'ondi rhoratreria Yesus matmiatni ne Nmori owa'an de la'a Paska lerni (1Kor. 5:7).
 
Pentakosta
Pentakosta de Yahudi lerlalawanni ida. La'pa Paska lerni nlardoinla pa rrekan nana owa'ana lera terampwolima (krei wo'itu) de rlernan Pentakosta lerni. Nhi'inde la' Pentakosta lerni de makden Yahudi ra'ala ulga hya' maka ha rtamni la nhyi' ralam pa rala la Uplerlawna (Im. 23:15-21; Bil. 28:26-31; Ul. 16:9-12). Uplerlawna Nhiw Lululli de Nerun la makpesiay wawannu la' Pentakosta lerni (Kisah 2:1-4).
 
Pilatus
Pontius Pilatus de gubernur la noha Yudea, Samaria, me Idumea. Pilatus de makden Romawi pede natlin la Kaisar (Romawi Rayni), yoma hairi Romawi rodi plolli la'a makden Yahudi la' ler de. Pilatus di ed maka khopan pa rwunu-rwenna Yesus (Mrk. 15:1-15; Luk. 3:1; Kisah 3:13; 1Tim. 6:13).
 
Puka / Puklawna (Alkitab)
La'a yawala Lgona de itnairi lira “Puka” la'pa itakot nohora Uplerlawna Pukni (Alkitaba). Ler dom de tiwra Puk Lululli. La'a Uplerlawna Nnio' Warwuarnu (Perjanjian Baru) la'pa rakot nohora Puka onde Puk Lululli de nnia'eratni de Musa nora makwohorulu-ktatrulu pukni, de Nnio' Gakmu (Perjanjian Lama). Mere la'pa dodo'ondi de Nnio' Gakmu nora Nnio' Warwuaru rewre'wa pa rla' Uplerlawna Pukni.
 
R
Ray maka Uplerlawna Nano'taru pa Namori-nalewna rimormiori (Mesias, Kristus)
La'a ler ululu memna la'pa dodo'ondi makden Yahudi rwewiei-rnarnara Ray Makamori-Kalewan de. Yoma hota Enalewn ir la ir arwalli me Nla' ir Rayni. La'a yawala Ibrani rweta Ray di la “Mesias”. Me la'a yawala Yunani de “Kristus”. Nnia'eratni de “Riy maka Uplerlawna Nhuria wu'ru la o'tani totpa Nrana pa nhi' Ray” (Nhiara 2:2; Dan. 9:25-26; Kisah 4:25-27). La'a Nnio' Gakmu (Perjanjian Lama) de rhorat targa de hota rmori E'a la'a leta Betlehem, me E' de ray Daud upni-a'nani E'a (Mat. 2:4-6; 22:41-42; Yoh. 7:41-42). Ray maka Uplerlawna Nano'taru pua Namori-nalewna rimormior de Yesus (Mrk. 8:29-30; 14:61-62; Kisah 2:36; 4:12; 17:2-3; Roma 1:4).
 
Riy maka Yesus Nhopan pa rodia Uplerlawna lirni (Rasul)
Makodia Uplerlawna lirni re kniarni de totpena rla rod kiota-ral de'eta la'a Yesus Nmori owa'an la matmiatni ralamni (Kisah 1:21-22; 26; 2:32). Ir er mak kakot nohora Yesus wniatutnu-wniaye'eni la'a riy honona maklernohor reri Yesus (Kisah 2:42; Epsus 2:20). Riy maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a re er mak kala' ul pua rwal lia riy makodia Uplerlawna lirni (Mat. 10:1-4). Nhor diewade Paulus nhi' walia riy maka Yesus Nhopan pa nodia Uplerlawna lirni, yoma Yesus Ntutga rupni la e'a (1Kor. 9:1-2; 15:7-8; Gal. 1:1-2). Riy makodia Uplerlawna lirni dom er walia, emeka Yakowsi, Yesus hyalli (Gal. 1:9) nora Barnabas (1Kor. 9:6).
 
Rimormiori A'nani
Nhi'inde Yesus Nnairi lira “Rimormiori A'nani” totpena Nakot nohora E inon wamueheni. Ennair lir de totpena Ntutga de E' ed maka Uplerlawna Nano'taru pa Namori-nalewna rimormiori (Mrk. 10:45). La'pa Niwra “Rimormior A'nani”, de Ntutga E nhiolli mak klola yawa me natu nhu'ru-nhelma (Mrk. 2:28; 9:31). Mere la' ler maka kmai niek di, de hota Nlernana ya'uli-yawedi hititni-repreparni (Mat. 16:27-28; 24:30; 25:31; 26:64; Mrk. 8:38; Why. 1:13-16). La'a Nnio' Gakmu (Perjanjian Lama) de makwohorulu-ktatrulu Daniel ndarat nana Uplerlawna Nala plolli-mneheni la'a riy id maka “emeka rimormiori a'nani” maka hota Nodi plolli la'a nohkerna-rai miaran di pa nodi liarni (Dan. 7:13-14). Hya' maka Daniel namkek nana de Itmatromni Yesus, mak hota Nodi plolli.
 
Roti mak edon rnairia tgo'a
Mumkek la “Ya'anlawna-yemunlawna maka ra'ana roti mak edonna rnairia tgo'a”.
 
Rrinnia la ai mormiori ralamni (Binasa)
La' ler noha niata de hota riy honona mak edon kpesiay Yesus de rrinnia la ai mormiori ralamni. Hota rler la polpuol ina-wakwak ama pa nodi liarni.
 
Rtota inonni emeka riy samomuou mere plollolli de riy yatyat ira (Munafik)
Yesus Nakot la mak ha Nwatutu-nwaye'a re totpa yana rlernohora makden Parisi nhiolli maka rtota inonni emeka riy samomuou totpena riy ra'uli ira mere plollolli de nhiolli npenpuen niohora yatyatni-halalli.
 
S
Sabat
Sabat lerni de, ler maka makden Yahudi yana rkar lia totpena rlernohora Uplerlawna deullu-tatarni. La' ler de edon rkari, mere nhi'inde rla' pa rkola tieru-rawur nehla la Uplerlawna. La'a yawala Yahudi de Sabat nnia'eratni de “rena” (Roma 14:4-6; Kolose 2:16-17).
 
Saduki
Saduki re, riy woka id mak kwatutga Yahudi agamni. Saduki harahu re rhi' wali imam-imam. Saduki re rwatutu mamaini Musa deullu-tatarni, edon rwatutu makwohorulu-ktatrulu dom to'a lirni. Makden Parisi harahu, mere makden Saduki er mak kodi plolli. Saduki re edon rpesiaya hota rimormiori rmori owa'an la matmiati ralamni. Me la' ir wniarorni de Uplerlawna hopopanni-lili'irnu onde mati lianu de hadamonna (Mrk. 12:18; Kisah 23:6-8).
 
Samaria
Samaria de geni id la'a Yudea me Galilea letgarni (Yoh. 4:3-4). La' ler maka Yesus ed ma'ta la nohkeran di de makden Yahudi sukni tia'ala makden Samaria re yoma Yahudi molanni atia' ira (Yoh. 4:8; Luk. 10:30-37; 17:11-19; Kisah 8:5; 14-17).
 
Setan
Mumkek la hegana amlawanni
 
Sawi ola
Sawi olli de kuku' sielma. Mere Yesus Nnairi sasawi olli pa Nakot nohora emkameni la Uplerlawna Nodi plolli la E rimormiorni emeka ir Rayni (Mat. 13:31-32; Mrk. 4:30-32; Luk. 13:18-19). Ennair wali sasawi olli pa Nakot nohora it pesiayni (Mat. 17:20; Luk. 17:6). Sawi onni makden la Israel de nmori pia tullu de nla' nana meter wotelu.
 
Sion
Sion de wo'ora id la Yerusalem (1Taw. 11:4-8). Lera dom de rweta Sion la'pa rakot nohora Uplerlawna roma kreini la'a Yerusalem (Nhiara 9:11; 76:2; 78:67-68). Lera dom de rweta Sion la'pa rakot nohora letlawna Yerusalem (Nhiara 2:6; Yes. 51:11; Sef. 3:14,16). La' Ibrani 12:22 rweta Sion la'pa rakot nohora Ilyamou-Watyatoha (Mat. 21:5; Yoh. 12:15; Roma 9:33; 11:26; Why. 14:1).
 
T
Tgo'a (ragi)
Nhi'inde makdena Lgona re rnairia tgo'a totpa rhi'a wetra' ota (tarigu) pa nha'ata. La' hade pede la Puk di de itnairi tgo'a pa takot nohora ragi. La'a Uplerlawna Nnio' warwuarnu (Perjanjian Baru) nhi'inde rnairi tgo'a (ragi) pa rakot nohora nhioli yata (Mat. 16:6-12; Mrk. 8:15-21; Luk. 12:1; 1Kor. 5:6-8; Gal. 5:9). Mere la'a Mat. 13:33; Luk. 13:20-21, rnairi tgo'a pa rakot nohora emkameni la hota Uplerlawna Ntorna-nraut la E rimormiorni emeka ir Rayni.
 
U
Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni (Kabar Baik, Injil)
Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni de kot maka ha rakot nohora Yesus emeka Ray maka Uplerlawna Nano'taru, maka kmai pia Nwe'er doin it la it do'oni-halli totpena hota it edon tlernana it do'oni-halli yawahlani mere hota itler la Ilyamou-Watyatoha. La'a Luk. 24:46-49; Yoh. 3:16; Kisah 2:37-39; Roma; 1Kor. 15:3-8 rakot nohora Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni onni-ga'arni. Puka Matius, Markus, Lukas la'pa Yohansi de rwet wal lia maka rakot nohora Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni.
 
Uplerlawna Romni (Kemah)
Uplerlawna Nhopan pa Musa nariria geni ida totpa makden Yahudi rkola tieru-rawur nehla la Uplerlawna la' hande. La' ler de makden Yahudi re er ma'ta la wo'orletna-kawurloini me nhi'inde rwatiawua geni id pa rla'a la geni id owa'ana. La' hade pede Musa nnairi kok lawna pa nhi' emeka ohwiali totpa nhi'a kniola tieru-niawur nehla gen die (Kel. 25:8-9; 26; 39:32-43; 40:17-35). Makden Yahudi rnairi gen die la'pa ntutu-nte'ela ray Salomo lerni. Noma ray Salomo nariria Uplerlawna roma kreini id owa'ana, pede hare honona makden la kniola tieru-niawur nehla geni ululu die ralamni, rla rkenia la roma krei warwuaru, me gen ulul die edon rnairi owa'ana (1Ray 8:4; Kisah 7:44-45; Ibrani 8:2-5; 9:2-7; Why. 15:5).
 
Uplerlawna Nhiw Lululli
Uplerlawna de ida Nmeh'a. Mere Uplerlawan de, Ama, Ana la'pa Nhiw Lululli (Mat. 28:19; 2Kor. 13:13; 1Ptr. 1:2). Uplerlawna Nhiw Lululli de rwet walia la'a Makaruri-kalai ita. E' ed maka Nhernu-nwauga Yesus yoma Yesus Nla' olek la Ilyamou-Watyatoha. La'a Puka ralamni de rwet E' la Uplerlawna Nhiwni (Mat. 3:16; Roma 8:9, 14), Kristus Nhiwni (Roma 8:9), Orgahi-Orha'a Nhiwni (1Kor. 3:17) me Yesus Nhiwni (Kisah 16:7). La'a Puka ralamni de e rakot nohor Uplerlawna Nhiw Lululli de:
Emekwali gera (Yes. 44:3; Yoh. 3:5; Mrk. 1:8; 1Kor. 12:13).
Emekwali anni (Yoh. 3:18; Kisah 2:2).
Emekwali ma'nu lmo'ma muaru (Mrk. 1:10; Yoh. 1:32).
Emekwali ai (Kisah 2:3; Mat. 3:11; Yes. 4:4).
Emekwali mak ktutga de it di de Uplerlawna gahani totpena itat niohora memna Uplerlawna Nwe'er doin it la it do'oni-halli totpena hota la' lera ida de itmori owa'an la matmiati ralamni (Roma 8:11; 2Kor. 1:22; 5:5; Epsus 1:13; 4:30).
Uplerlawna Nala E Nhiwni pa na Nharani ita. Riy makpesiay Yesus de, Uplerlawna Nala E Nhiwni la ira totpena rla' Uplerlawna gahani (1Kor. 12:13). Yesus ed mak kala Uplerlawna Nhiwni de mai ita (Mat. 3:11; Mrk. 1:8; Luk. 3:16; Yoh. 1:32-34; Kisah 1:5). Me Uplerlawna Nhiwni Ndella riy honona makpesiay re ihranu ralamni (Yoh. 14:17; Roma 8:9-10; 1Kor. 6:19; 12:13).
 
Uplerlawna Nnio' Gakamnu (Perjanjian Lama)
Puka-puka honona re maka Musa nor wutga makwohorulu-ktatrulu dom to'a rhorta la' ler maka edon rmor mia'ta Yesus la' nohkeran di, de rweta la Uplerlawna Nnio' Gakamnu. Nnio' di ed maka Uplerlawna Nano'targa la Abraham nora duratni-waitni (makden Yahudi re). Uplerlawna deullu-tatarni maka Musa nakot nohora la' makden Yahudi re, la'pa Uplerlawna nnio'oni la'a ray Daud, de Uplerlawna Nnio' Gakamnu de wali. Deulu-tatra mak Musa nakot nohora de rweta la Uplerlawna Nnio' Gakamnu yoma itlernana Uplerlawna nnio' warwuarnu onnila Yesus Nhernu-nwauga nnio' gakmu de (2Kor. 3:6-14; Ibrani 7:18-19; 7:22; 8:6-13; Yer. 31:31-34; Gal. 4:21-31).
 
Uplerlawna Nnio'a Warwuarnu
Puka makdella Perjanjian Baru de rakot nohora Uplerlawna nnio' warwuarnu. La' puka re ralamni de rakot nohora Uplerlawna nnio'oni de yoma Uplerlawna Nakottarga hota Enamou-nawitna it do'oni-halli onnila Yesus Nal inonni pa Nmati totpena Ntuwu-nhai it la it do'oni-halli. Yesus Nmati na'nama Nmori owa'ana totpena Enala mormiori-dardiari warwuaru mak kodi liarni la' he' to' makpesiay e'a (Mat. 26:28; Mrk. 14:24; Luk. 22:20; 1Kor. 11:25; Ibrani 12:24; 13:20). Nnio' gakmu de, Uplerlawna Nala la makden Yahudi re lola Musa, mere nnio' warwuarnu de Uplerlawna Nala lola Yesus Kristus (2Kor. 3:6-14; Ibrani 8:6-13; 9:15).
 
Uplerlawna Nodi plolli emeka Ray (Kerajaan Allah)
La'pa riwra “Kerajaan Allah” la'a Puka ralamni de nnia'eratni de Uplerlawna Nodi plolli la riy wawannu emeka ir Rayni, la'pa ir er ma'ta la nohkerna wawannu onde rler olek la Ilyamou-Watyatoha. La' ler maka rmori Yesus la nohkerna wawannu de na'nama Uplerlawna Nodi plolli emeka Ray la rimormiori ihranu ralamni, la'a nohkeran di (Mat. 4:17; Luk. 17:20-21). Yesus Nod kiota-nal de'eta Niwra ntutga olek la' lerni maka Uplerlawna Nodi plolli la' riy wawannu emeka ir Rayni (Luk. 4:43). La' lera-mela ri Uplerlawna Nodi plolli emeka Ray la'a riy maklernohor reri E'a. Mere hota la' lera ida de Uplerlawna Nodi plolli emeka Ray la nohkerna-rai miaran di uhunu-ewatni-ewatni-lahwani (Why. 11:15).
 
Uplerlawna Ralam Kalwiedni
Uplerlawna Ntutga E ralam kalwiedni mai ita Nlernohora E ralma rior wamueheni, edon onnila itsi'a hya' mak kaplol la E yamkekni (Kisah 15:11; Roma 3:24; 11:5-6; Epsus 2:9; 2Tim. 1:9; Titus 3:5-7).
 
Uplerlawna Roma Kreini (Bait Suci)
Uplerlawna roma kreini de, de gen miaka makden Yahudi rkola tieru-rawur nehla la Uplerlawna, la'a letlawna Yerusalem. Yahudi re agamni deullu-tatarni riwra ta'en niana Yahudi re rala hamormior maka ha rhi'a la nhioi-tniani (persembahan) la Uplerlawna la'a geni dom to'a. Eneknek to'a la'a Uplerlawna roma kreini (Ul. 12:11-14). Ne imam-imam rmeh'a mak kler la Uplerlawna romni de ralamni. Riy dom to'a rden to'ola Uplerlawna romni de walli-walli. Uplerlawna roma kreini maka ha rariri ulga de, Salomo ed maka khi' nana. Mere makden Babel rweyata la'a ler ululu memna.
Pede riy ida nanni Serubabel nariria roma krei die owa'ana, me Herodes, ray liawan de nariria id owa'ana (Yoh. 2:20). Mere Yesus Nakot la riy maka ha Nwatutu-nwaye'a re Niwra hota roma krei die rweyata owa'ana (Mrk. 13:1-2). Me plol toto'a, de la'pa Yesus Nmati olekwa de Uplerlawna romni de rweyata-rwaniawua.
 
Yahudi
Makden Yahudi re Abraham duratni-waitni mak kdella noha Palestina. Rwet wali ir la riy Israel onde Israel duratni-waitni.
 
Yakop
Yakop de, Abraham upni. Yakop a'nani termida wehrani woru rhi' am la Yahudi luwnu-a'nani termida wehrani woru re. La' hade pede la' lera dom de rweta Yahudi re la' Yakop duratni-waitni (Luk. 1:13). Yakop nanni id owa'an de Israel (Puka Pianullu 32:28; 35:10). La' hade pede makden Yahudi re rwet walia la Israel duratni-waitni onde riy Israel (Mat. 10:6; 19:28; Mrk. 12:29; Roma 9:4-6; 11:25-26).
 
Yakowsi
Riy wotelu makodi Uplerlawna lirni de nanni Yakowsi. Yakowsi id de Sebedeus a'nani, me Yohansi hyalli. Yakowsi nor Yohansi rler wut lia riy maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a re. Ray Herodes Agripa nwenna Yakowsi (Kisah 12:2). Yakowsi id wali de Alpius a'nani. Enler wut lia riy maka Yesus ha Nwatutu-nwaye'a re (Mat. 10:2-4; Kisah 1:13). Yakowsi id owa'an de, Itmatromni Yesus garni (Mrk. 6:3). La' ler maka Yesus ed ma'ta la nohkeran di wawannu de garni de edon npesiay E'a (Yoh. 7:3-5). Mere la' ler maka Yesus Nmori owa'an de e garni de nhi' o'ta-mata la'a riy makpesiay la'a Yerusalem (Kisah 21:17-18; 1Kor. 15:7; Gal. 1:18-19; 2:9).
 
Yamanna maka ha rhoi-rtania la uplera-upmati
Makodia Uplerlawna lirni rla rakot nohora Uplerlawna Kot Kalwiedni-Paitiotni la'a riy makden Yahudi atia'a maka nhi'inde rhoi-rtania uplera-upmati (Kisah 13:11-17; 17:16-23) nareiniande makden Yahudi atia'a re harahu rhoitio'or doini uplerni-upmatni pa rpesiay Yesus (1Kor. 6:9-11; 12:2; Gal. 4:8; 1Tes. 1:8-9; 1Ptr. 4:3). Mere makpesiay re mutwualli harahu mak edon kpesiay mia'ta rhoi-rtan mia'ta la uplera-upmati. Nhi'inde rwenna hamormiori pa rhoi-rtania la uplera-upmati nhor diewade ra'ana ha'anan de onde ra'olga la ya'olgeni. La'pa makpesiay riwra raweli ha'anan de la'a pasar de ralamni worworga, yanpa ra'an ha'anan de, de do'a-hala hade la'a Uplerlawna. Mere riy dom de rwaror ira'an hade edon nhi' hadoma. Pede Paulus nakot nohora hadi la'a Roma 14:1-15:4; 1Kor. 8:1-11:1. Rakot nohor walia la Kisah 15:19-29; Why. 2:14; 20).
 
Yahudi lerlalawanni maka nhi'inde ha rariria ohwiali
La' Yahudi lerlalawanni di, de makden Yahudi rariria ohwiali pa ranin la hande totpena rhoratreri ir tuini-wedni la' ler maka rlergot la Mesir pa rlola wo'orletna-kawurloini de rakleha likti-lara. Nhi'inde rhi' lerlalawan di la'pa ra'ala reiki-wo'ora wullu-we'elli (Yoh. 7:2, 14, 37).
 
Yawala maka riy raplinu nnia'eratni (Bahasa Roh)
Uplerlawna Nhiw Lululli Nala ruri-lai totpena riy dom ratu ra'uli-rawedi Uplerlawna de rnairi yawala maka riy raplinu nnia'eratni (1Kor Onni 12, 14).
 
Yawalliohora (Perumpamaan)
Nhi'inde Yesus Nnairi yawalliohora totpena Nakot nohora hya'-hya' maka riy raplin niohora ma'ta. Yesus Nnairi yawalliohora re pa Nakot nohora hota la'pa Uplerlawna Nodi plolli la rimormiori de hota yala'ani de emkameni (Mat. 13:11).
 
Ya'anlawna-yemunlawna maka ir ra'ana roti maka edon rnairia tgo'a
La' Yahudi lerlalawanni Paska de, makden Yahudi rhopliala tgo'a (ragi) honona me ra'ana roti mak edon rnairia tgo'a (ragi). La' lera Paska la'pa lera wo'itu rlardoinla de edon ra'ana tgo'a (Kel. 12:15-20) pede rweta ler de la ya'anlawna-yemunlawna maka ir ra'ana roti maka edon rnairia tgo'a. Rhi' emkade totpa rhoratreria ir tuini-wedni la' ler maka plet-plet pa rlergot la Mesir pede edon rnairia tgo'a la wetra' ota (tarigu) nhi'nande roti edonna nha'ata (Kel. 12:34).
 
Yordan
Yordan de gerlawna (sungai) id la Yahudi re nohoni-raini. La' ler maka Yosua nodi plolli la makden Yahudi de, ir honona rlereti Yordan de rlola mounu-wahrani totpa rler la noha Kana'an (Yos. 3:14-17; 4:20-24). Nhi'inde Yohansi nharani riy la gerlawna Yordan. Yohansi nharani wali Yesus la' hande (Mrk. 1:5-9). Rakot nohor wali Yordan de la'a Ul. 31:1-3; 2Ray 2:7-8,13-14; 5:9-14.
 
Yudea
Yudea de Yahudi lowanni-ahlani makdella Galilea nor Samaria walli tranna. Leta Yerusalem, Betlehem rora Yeriko erla gen die.