กำศัพท์นิยาม
ก๋านนุ่งผ้ากระสอบ
ผ้ากระสอบเป๋นผ้าเนื้อหยาบเยียะมาจากขนสัตว์ ก๋านใส่ผ้ากระสอบกับก๋ำขี้เต้าผุกหัว เป๋นก๋านแสดงเถิงก๋านกิ๋นแหนงตี้ได้เยียะในสิ่งตี้บ่ดี
ข่าวดี
เป๋นข่าวตี้บอกว่าพระเยซูคริสต์มาเกิดเป๋นมนุษย์โดยคนใดก็ต๋ามตี้กลับใจ๋จากบาปมาฮับเจื้อพระองค์ ก็จะได้ฮับก๋านยกโต้ษบาป แล้วได้ฮับจีวิตนิรันดร์
เขิงบนไม้ก๋างเขน
เป๋นวิธีก๋านประหารจีวิตของจาวโรมัน จาวโรมันใจ๊วิธีนี้กับหมู่ขี้ข้ากาว่าคนปื๊นเมืองตี้รัฐบาลโรมปกครอง เซิ่งเป๋นโต้ษของฆาตกรกับคนปล้นโดยเอาเหล็กเหลี้ยมเหมือนเหล็กกนเหล้มใหญ่ๆ จดตี๋นจดมือติดเขิงบนไม้สองอัน โดยไขว่ติดกั๋นเป๋นลักษณะกากะบาด แล้วนำส่วนของไม้ตี้ยาวเหลือเปิ้นปักลงดิน ไม้นี้คนตังหลายฮ้องกั๋นว่าไม้ก๋างเขน
คนต่างจ้าด
เป๋นคนตี้บ่ใจ๊จาวยิว เป๋นคนตี้จาวยิวบ่คบกับดูถูกดูแควน
คนเฒ่าคนแก่
เป๋นหมู่ผู้นำตางศาสนาของจาวยิวตี้เป๋นป้อจายมีอายุนัก มีปั๋ญญาดีกับมีประสบก๋ารณ์
คริสตจักร
เป๋นก๋านอยู่ฮ่วมกั๋นของหมู่ผู้เจื้อต๋ามตี้ต่างๆ เปื้อนมัสก๋านพระเจ้ากับฮับใจ๊ฮ่วมกั๋น
ซาต๋าน
เป๋นจื้อนึ่งของผีตี้ฮ้ายตี้สุด บางเตื้อฮ้องว่า เบเอลเซบูล เป๋นผู้ต่อต้านพระเจ้า กับเป๋นผู้ตี้ล่อลวงคนหื้อหลงผิดไปเยียะบาป
ซีซาร์
เป๋นต๋ำแหน่งตี้ใจ๊ฮ้องจักรพรรดิของจาวโรมันในสมัยนั้น เซิ่งมีอำนาจสูงสุดเหนืออาณาจักรโรม
แซนเฮดริน
เป๋นสภา กาว่าศาลสูงสุด กาว่าศาลทั่วไปของจาวยิว มีสมาชิกจ๋ำนวน 70 คนตี้เป๋นหมู่ปุโรหิต หมู่คนเฒ่าคนแก่ กับหมู่ธรรมาจ๋ารย์ โดยมีมหาปุโรหิตเป๋นประธานสภา โดยรัฐบาลโรมันหื้ออำนาจตัดสินคดีกับลงโต้ษคนตี้เยียะผิดเกี่ยวกับเรื่องของศาสนายิวเต้าอั้น
เต็นท์ศักดิ์สิทธิ์แห่งสักขีพยาน
เป๋นตี้พระเจ้าบอกหื้อโมเสสแป๋งสำหรับนมัสก๋านพระเจ้า เต็นท์นี้แป๋งจากผ้าเนื้อดีกับหนังสัตว์ สามารถขนย้ายได้ ก็ใจ๊ในสมัยตี้จาวอิสราเอลเตียววนอยู่ในดินแดนทุรกั๋นดาร เมื่อตั้งค่ายตี้ไหนก็จะก๋างเต็นท์ตี้หั้น ในสมัยกษัตริย์ซาโลมอนพระองค์ได้แป๋งพระวิหารขึ้น จาวยิวก็เอาเต็นท์นี้มาเก็บไว้ในพระวิหาร
ถวายสิบลด
เป๋นกฎสำหรับคนอิสราเอลตี้ต้องถวาย 1 ส่วนในสิบส่วนของกู้สิ่งตี้เขาเซาะมาได้กาว่าปูกได้เปื้อเอาไปถวายหื้อพระเจ้า
ถือศิลอดอาหาร
คนตี้นับถือศาสนายิวจะอดอาหารเป๋นเหมือนก๋านถวายตั๋วแก่พระเจ้า เปื้อแสดงความจริงใจ๋ในก๋านกลับใจ๋จากบาปกับเปื้ออยู่ใก้พระเจ้า
ทูตสวรรค์
เป๋นวิญญาณตี้อยู่ในสวรรค์ เป๋นตั๋วแตนของพระเจ้า ตี้มีหน้าตี้เป๋นผู้ส่งข่าวกับนำกำสั่งของพระเจ้ามาหื้อกับคน นอกจากนี้ทูตสวรรค์ก็ยังหื้อความจ้วยเหลือผู้เจื้อตี้ได้ฮับความตุ๊กยากในบางเตื้อตวย
ธรรมศาลา
เป๋นอาคารตี้จาวยิวใจ๊เยียะกิจก๋รรมหลายอย่าง เจ้นใจ๊สอนบทบัญญัติแก่คนตังหลาย ใจ๊นมัสก๋าน ใจ๊อธิษฐาน กับเป๋นตี้หมู่คนเฒ่าคนแก่ของจาวยิวตึงจาวบ้านเข้ามาปะกั๋นเปื้ออู้จ๋ากับเปิ็กษากั๋น เป๋นตี้ตัดสินคดีต่างๆ เฉพาะจาวยิว เป๋นตี้ลูกหลานป้อจายจาวยิวเฮียนหนังสือ เป๋นต้น
ธรรมาจ๋ารย์
เป๋นคนฮับหน้าตี้คัดลอกพระคัมภีร์ ฮ้องแหมอย่างว่า “อาลักษณ์” เป๋นหมู่ตี้คนตังหลายยกย่องนักขนาด เป๋นหมู่ตี้ผ่อกอยธรรมศาลาของจาวยิว กับตั้งโฮงเฮียนสอนลูกศิษย์ แล้วส่งลูกศิษย์ไปสอนต๋ามหมู่บ้าน กำสอนของหมู่ธรรมาจ๋ารย์จึงเป๋นแนวตางก๋านใจ๊จีวิตของจาวยิว หมู่ธรรมาจ๋ารย์ส่วนนักเป๋นฟาริสี (อ่านเรื่องฟาริสีตวย)
บทบัญญัติ
บางเตื้อหมายเถิงพระคัมภีร์พันธสัญญาเก่าตึงเล่ม บางเตื้อก็หมายเถิงตึงหมดตี้เขียนไว้ในหนังสือห้าเล่มแรกของพระคัมภีร์พันธสัญญาเก่า ตี้มีแหมจื้อว่าบทบัญญัติของโมเสส แต่บางเตื้อหมายเถิงบทบัญญัติข้อใดข้อนึ่งเต้าอั้น
บัพติศมา
เป๋นพิธีตี้ใจ๊น้ำเป๋นสัญลักษณ์เล็งเถิงก๋านได้ฮับจีวิตใหม่ เป๋นก๋านเปี่ยนศาสนาใหม่ กาว่าเป๋นก๋านกลับใจ๋จากบาป
ปัสกา
เป๋นงานของจาวยิว เป๋นงานฉลองอย่างจื้นจมยินดี เซิ่งจัดในวันตี้สิบสี่เดือนตี้นึ่งคือเดือนนิสานของปี๋ปฏิทินจาวยิว ตั๊ดเดือนมีนาคม กาว่า เมษายนบ้านเฮา เป๋นงานตี้จาวยิวกึ๊ดเติงหาต๋อนตี้พระเจ้าปาหมู่เขาออกจากก๋านเป๋นขี้ข้าในประเทศอียิปต์ โดยพระองค์ใจ๊โมเสสเป๋นคนปาออกมา (อพย. 12:1-13)
ปุโรหิต มหาปุโรหิต
เป๋นผู้มีหน้าตี้เป๋นคนก๋างหละหว่างพระเจ้ากับมนุษย์ ปุโรหิตต้องมาจากเจื๊อสายของอาโรน ปุโรหิตจะเยียะหน้าตี้ในพระวิหาร คือถวายเครื่องปู่จา กับเยียะพิธีอื่นๆ ตางศาสนา
ส่วนมหาปุโรหิต คือผู้มีสิทธิ์เข้าไปในห้องบริสุทธิ์ตี้สุดของพระวิหารได้ปี๋ละเตื้อ เปื้อเยียะพิธีลบมลทินจาวยิว กับเป๋นประธานสภาแซนเฮดริน
ผู้เป๋นปากเป๋นเสียงแตนพระเจ้า
เป๋นคนตี้บอกถ้อยกำตี้มาจากก๋านดลใจ๋ของพระเจ้าหื้อคนอื่นฟัง ผู้เป๋นปากเป๋นเสียงแตนพระเจ้าบางคนสามารถตวายตั๊กเถิงเหตุก๋ารณ์ปายหน้าได้ตวย
แผ่นดินของพระเจ้า
เป๋นก๋านครอบครองของพระเจ้า เฉพาะในความสัมพันธ์หละหว่างพระเจ้ากับคนตี้เจื้อวางใจ๋พระองค์ ตี้มาพร้อมกับก๋านมาของพระเยซูกับสิ่งตี้พระองค์ได้เยียะได้สอน
พระคริสต์
“คริสต์” เป๋นภาษากรีก มีความหมายเดียวกั๋นกับภาษาฮีบรูว่า “เมสสิยาห์” หมายเถิง “ผู้ตี้ได้ฮับเจิม” ในสมัยพระคัมภีร์พันธสัญญาเก่า ผู้ตี้พระเจ้าเจิมคือ ผู้เป๋นปากเป๋นเสียงแตนพระเจ้า คนเป๋นปุโรหิต กับคนเป๋นกษัตริย์ ในพระคัมภีร์พันธสัญญาใหม่พระเยซูได้ฮับเจิมหื้อเป๋นตึงผู้เป๋นปากเป๋นเสียงแตนพระเจ้า เป๋นปุโรหิต กับเป๋นกษัตริย์ตวย ย้อนจาอั้นพระเยซูจึงเป๋นพระเมสสิยาห์ กาว่าเป๋นพระคริสต์ตี้พระเจ้าสัญญาไว้จะส่งมาจ้วยหื้อคนรอดป๊นบาปโต้ษกับจะนำแผ่นดินของพระเจ้ามา
พระบุตรของพระเจ้า
เป๋นจื้อนึ่งของพระเยซู กำนี้แสดงเถิงความสัมพันธ์ตี้เป๋นอันนึ่งอันเดียวกั๋นหละหว่างพระเจ้ากับพระเยซูตี้มีอยู่ตั้งแต่เก๊าหัวที กับมีความฮักหื้อกั๋นและกั๋น
พระวิญญาณบริสุทธิ์
เป๋นพระวิญญาณของพระเจ้า พระเจ้าเป๋นพระเจ้าองค์เดียวแต่มีอยู่สามพระภาค คือพระบิดา พระบุตร พระวิญญาณบริสุทธิ์ เมื่อคนฮับเจื้อ พระเจ้าก็จะหื้อพระวิญญาณเข้ามาอยู่กับคนนั้น
พระวิหาร
เป๋นอาคารตี้จาวยิวแป๋งไว้ในกรุงเยรูซาเล็มสำหรับนมัสก๋านพระเจ้ากับถวายเครื่องปู่จา บางเตื้อพระวิหารอ้างเถิงอาคารฮ่วมกับข่วงต่างๆ ตี้อยู่ล้อม มีตี้สำหรับคนทั่วไป มีตี้สำหรับจาวยิวตวย
พันธสัญญา
เป๋นกำสัญญาตี้เยียะหื้อมีความสัมพันธ์หละหว่างพระเจ้ากับคนของพระเจ้า ความสัมพันธ์นี้คือพระเจ้าจะผ่อกอยคนของพระเจ้า แล้วคนของพระเจ้าจะเจื้อฟังพระเจ้า
พิธีสุหนัต
เป๋นก๋านตัดหนังหุ้มป๋ายอวัยวะเพศป้อจาย สำหรับจาวยิวเป๋นสัญลักษณ์แสดงว่าเขาเป๋นคนของพระเจ้า ต๋ามพันธสัญญาตี้พระเจ้าเยียะกับอับราฮัมกับเจื๊อสายของต้านในปฐมก๋าล 17:9-14
เพ็นเทคอสต์
เป๋นวันตี้ฉลองก๋านเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จแล้ว เป๋นวันตี้ห้าสิบหลังจากงานปัสกา
ฟาริสี
เป๋นผู้นำหมู่นึ่งตี้มีบทบาทสำคัญตางศาสนาในสังคมจาวยิวสมัยพระเยซู หมู่เขาตั้งใจ๋ตี้จะเยียะตวยต๋ามบทบัญญัติของโมเสสกู้ข้อ เคร่งในเรื่องก๋านถือฮีตเก่าฮอยเดิม เน้นข้อห้ามต่างๆ
เยรูซาเล็ม
เป๋นเมืองหลวงของจาวอิสราเอล ตี้กษัตริย์ดาวิดตั้งขึ้นก่อนพระเยซูเกิด 1,000 ปี๋ เป๋นเมืองศักดิ์สิทธิ์ตี้สุดของจาวยิวเซิ่งใจ๊เป๋นตี้ตั้งพระวิหารของพระเจ้า ในสมัยพระเยซูกรุงเยรูซาเล็มถูกปกครองโดยรัฐบาลโรม
รอดป๊นบาปโต้ษ
เป๋นก๋านไถ่ผู้เจื้อตังหลายหื้อรอดจากก๋านลงโต้ษจากพระเจ้าย้อนบาปของเขา แล้วเข้าสู่จีวิตนิรันดร์กับฮับสันติสุขโดยตางพระเยซูคริสต์
ลูกแกะของพระเจ้า
พระเยซูเป๋นเหมือนลูกแกะตี้ปุโรหิตฆ่าเปื้อไถ่บาป และพระเจ้าส่งพระเยซูมาถูกฆ่าเปื้อไถ่บาปหื้อกับคนทั่วโลกเหมือนกั๋น
วันสะบาโต
กำนี้เป๋นภาษาฮีบรู แป๋ว่า “ย้างก๋าน” เป๋นกำตี้อยู่ในพระธรรมปฐมก๋าล (ปฐก. 1:1-2:1) ในสมัยโมเสสพระเจ้าหื้อบทบัญญัติแก่จาวยิวหื้อย้างก๋านนึ่งวันในเจ็ดวัน วันนั้นฮ้องว่าวันสะบาโต เป๋นวันย้างก๋านสำหรับนมัสก๋านพระเจ้า คริสเตียนสมัยเก๊าหัวทีนมัสก๋านพระเจ้าในวันสะบาโตเป๋นวันเสาร์ แต่ต่อมาหมู่เขานมัสก๋านพระเจ้าวันติ๊ด ย้อนว่าพระเยซูเป๋นขึ้นมาจากความต๋ายในวันติ๊ด จึงถือว่าวันติ๊ดเป๋นวันตี้เป๋นปอนนักตี้สุด
วันอันยิ่งใหญ่ขององค์พระผู้เป๋นเจ้า
เป๋นวันตี้พระเจ้าจะตัดสินลงโต้ษบาปของมนุษย์ เว้นแต่คนตี้ขอพระเจ้าจ้วยหื้อรอดป๊นบาปโต้ษ ในพระคัมภีร์พันธสัญญาใหม่บอกว่าเป๋นวันตี้พระเยซูจะปิ๊กมาแหมเตื้อแต่บ่มีใผคนใดฮู้จะมาเมื่อใด
ศิลามุมเอก
เป๋นศิลาก้อนก่อเก๊าของตึกตี้สำคัญตี้สุดในก๋านก่อสร้างของจาวยิว กาว่าเป๋นศิลาก้อนสุดต๊ายตี้สำคัญตางพิธีก่อสร้าง
สะดูสี
เป๋นหมู่ผู้นำศาสนาของจาวยิวแหมหมู่นึ่ง ส่วนใหญ่เป๋นผู้นำตางก๋านเมือง กับมีอิทธิพลในสภาแซนเฮดริน ผะกุ๋นมหาปุโรหิตล้วนอยู่ในหมู่สะดูสี หมู่นี้บ่ยอมฮับกำสอนกู้อย่างตี้บ่มีในบทบัญญัติของโมเสส
ห้องตี้ศักดิ์สิทธิ์ตี้สุด
เป๋นห้องจั๊นในสุดของพระวิหาร จาวยิวถือว่าพระเจ้าอยู่ตี้หั้น มหาปุโรหิตจะเข้าไปเยียะพิธีถวายเครื่องปู่จาเปื้อล้างบาปในนั้นปี๋ละเตื้อ
อัครทูต
เป๋นหมู่สาวก 12 คนตี้พระเยซูเลือกไว้หื้ออยู่กับพระองค์กับติดต๋ามพระองค์ เป๋นผู้ตี้พระองค์ส่งออกไปบอกข่าวดีหื้อคนตังหลายฟังฮู้เกี่ยวกับพระเยซู แล้วเป๋นผู้ก่อตั้งคริสตจักรกับเป๋นผู้นำคริสตจักร
อาเมน
มีความหมายว่า ขอพระเจ้าเยียะหื้อเป๋นจาอั้นเต๊อะ