Kamus
Abraham: Abraham tu bangsa Israel pung moyang partama. Dolo dia pung nama tu Abram, yang pung arti, ‘Bapa yang dapa hormat’. Mar waktu Allah pili dia la ika janji deng dia, Antua kasi nama yang baru par dia: Abraham. Abraham tu pung arti, ‘Bapa dari banya bangsa’. Allah janji kalo Abraham pung turunang nanti banya paskali. Antua jua janji par kasi tana Kanaan par dong. Tana tu sakarang katong kanal deng nama Israel. Tagal Abraham parcaya kalo Allah pasti biking Antua pung janji tu, Antua bilang kalo dia tu orang yang batul di muka Antua (Carita Mula-Mula 15:6; Roma 4:3; Galatia 3:6; Yakobis 2:23). La sama deng Abraham, sapa sa yang parcaya deng taru harap par Allah, dia tu Abraham pung turunang (Roma 4:16; Galatia 3:7), deng ada pung hak par tarima samua yang Allah su janji par dong (Galatia 3:6-9).
Carita Mula-Mula 12:1-7; Lukas 1:54-55
Akaya (Akhaya): Akaya ni satu daera yang ada di tana Yunani pung sabala salatang. Taong 146 Waktu Yesus Balong Lahir (WYBL), orang Roma mulai pegang parenta di situ, la biking akang jadi satu propinsi dalang karajaang Roma taong 27 WYBL. Kota Korintus, Atena, deng Kengkrea ada di propinsi Akaya ni. Paulus sandiri kasi tau Allah pung Kabar Bae di propinsi Akaya (Utusang pung Carita 18), la baptis Stefanus deng dia pung kaluarga (1 Korintus 1:16, 16:15). Waktu itu, orang jaga kasi sama Akaya ni par tana Yunani antero-antero. Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Aleksander: Dalang Alkitab Janji Baru, ada lima orang nama Aleksander:
1. Simon orang Kirene yang pikol Yesus pung salib tu pung ana laki-laki, Rufus pung sudara (Markus 15:21).
2. Orang Yahudi satu, Imam Basar Hanas pung kaluarga (Utusang pung Carita 4:6).
3. Orang Yahudi dari kota Efesus (Utusang pung Carita 19:33).
4. Orang Kristen satu yang su bale balakang dari Kabar Bae sampe su seng parcaya Yesus Kristus lai (1 Timotius 1:19-20).
5. Tukang tambaga satu yang paleng musu Paulus deng Kabar Bae yang Paulus ajar (2 Timotius 4:14).
Allah pegang parenta jadi Raja (Kerajaan Allah, Kerajaan Surga): Yesus jaga pake istila ni waktu kasi balajar orang soal Kabar Bae dari Allah. Istila ni sandiri pung arti Allah tu Raja deng pegang parenta di sorga deng di dunya, la orang-orang parcaya tu Antua pung orang-orang. Hal ini mulai jadi waktu Yesus datang ka dunya. Par kasi jelas itu, Yesus banya pake ande-ande waktu kasi balajar orang, biar dong bisa mangarti apa yang jadi kalo Allah pegang parenta jadi Raja par Antua pung orang-orang (Matius 13:1-52, 20:1-16; Markus 4:26-34; Lukas 13:18-21). Waktu Yesus ada di dunya, Antua biking banya macang tanda herang la tanda-tanda herang tu kasi unju kalo Allah su pegang parenta jadi Raja (Matius 12:28; Lukas 17:21. Lia Tanda herang). Mar nanti, waktu Yesus su bale kombali, baru Allah batul-batul pegang parenta jadi Raja (Matius 24:30-31; Yohanis Dapa Tanda 19:11-16).
Waktu Allah pegang parenta jadi Raja dalang orang pung hidop, itu bukang soal apa yang dong makang ka minong, ka soal kaweng ka seng kaweng, mar soal hidop batul di muka Allah, hidop dame deng orang laeng, deng hidop deng hati sanang tagal Antua pung Roh karja dalang katong orang parcaya pung hati (Roma 14:17; 1 Korintus 6:9-11).
Allah pung Ana (Anak Allah): Ini ni satu dari babarapa gelar par Yesus Kristus. Yesus tu Allah pung Ana, bukang deng arti macang apa yang manusia biasa pikir. Antua jadi manusia bukang deng cara yang biasa, mar deng Allah pung Roh pung kuasa (Lukas 1:35; Roma 1:1-4), jadi Antua tu kudus sama deng Allah (Lukas 1:36). Yesus dapa panggel par Allah pung Ana tagal Antua datang dari Allah (Yohanis 8:42), deng tagal Allah pung kuasa deng tabiat samua ada di Antua pung diri (Kolose 1:19, 2:9; Ibrani 1:3). Mala Allah sandiri jua bilang kalo Yesus tu Antua pung Ana (Matius 3:17, 17:5). Deng kata laeng, waktu bilang Antua tu Allah pung Ana, itu sama sa deng bilang kalo Antua tu sama deng Allah (Yohanis 5:18). Mala Yesus tu Allah yang datang ka dunya jadi manusia (Yohanis 1:14).
Tagal katong parcaya Yesus deng tagal Antua su tabus katong dari dosa, katong orang parcaya ni jua dapa panggel par Allah pung anana (Yohanis 1:12-13). Jadi, Yesus tu katong orang parcaya pung sudara yang tua (Roma 8:29; Ibrani 2:11).
Allah pung juru bicara (nabi): Itu tu orang-orang yang Allah pili par kasi tau Antua pung pasáng. Biasa, dong dengar Allah bicara langsung ka kasi unju apapa satu par dong, la dong pi kasi tau akang par orang-orang (Kaluar dari Mesir 3:4-10; Yeremia 1:4-8). Pasáng yang dong bawa tu macang-macang. Ada yang bicara soal kajahatang yang satu bangsa biking (Amos 2:4-5). Ada yang kasi tau kalo Allah nanti hukum orang Israel kalo dong seng dengar-dengarang Antua (Yeheskel 18:26, 30-32; Sakaria 1:6). Ka, ada yang bilang kalo Allah nanti biking bangsa Israel bae kombali (Yeremia 33:10-11).
Babarapa dari Allah pung juru bicara dolo-dolo, dong ada pung tulisang dalang Janji Lama, macang Yesaya, Yeremia, Hosea, Amos, Yunus, Sakaria, deng laeng-laeng. Waktu kasi balajar orang, Yesus deng Antua pung murid-murid jua jaga pake juru-juru bicara tu pung kata-kata (Markus 11:17). Yesus panggel Antua pung diri deng jua dapa panggel par Allah pung juru bicara (Lukas 4:24; Yohanis 7:40).
Alkitab bilang kalo satu dari berkat-berkat rohani yang Allah kasi par Antua pung orang-orang tu par jadi Antua pung juru bicara (Roma 12:6; 1 Korintus 12:10, 28-29, 14:32; Efesus 4:11). Satu dari dong tu nama Agabus. Dia kasi tau kalo nanti mau susa makanang di antero karajaang Roma (Utusang pung Carita 11:27-28), deng jua soal apa yang mau jadi par Paulus (Utusang pung Carita 21:10-11).
Allah pung Karajaang (Kerajaan Allah): Lia Allah pegang parenta jadi Raja.
Allah pung Kata-Kata (Firman): Istila ni terjemahan dari babarapa kata bahasa Yunani macang logos, yang pung arti ‘kata-kata’, ‘pasáng’, ‘bilang’, deng ‘bicara’. Dalang Alkitab, kata logos tu jua pung arti kusus:
1. Yesus Kristus: Dalang Yohanis pung tulisang-tulisang, dia panggel Yesus deng istila “Allah pung Kata-Kata” (Yohanis 1:1; Yohanis Dapa Tanda 19:13). Allah pung Kata-Kata su ada sama-sama deng Allah, deng Antua tu jua Allah. Lewat Antua, Allah biking dunya ni (Yohanis 1:2-3, 7). Dalang dia pung surat, dia jua panggel Yesus deng istila “Kata-Kata yang kasi hidop par orang-orang” (1 Yohanis 1:1).
2. Kabar Bae: Orang jaga pake istila Allah pung kata-kata waktu bicara soal Kabar Bae soal Yesus Kristus (Utusang pung Carita 4:31; 1 Korintus 14:36. Lia jua Kabar Bae).
Allah pung Roh, Tuhan pung Roh (Roh Kudus, Roh Allah): Alkitab kasi tau par katong kalo Allah pung Roh tu Allah, sama-sama deng Allah Bapa deng Yesus Kristus (Matius 28:19). Dong tiga tu sama-sama Allah. Mar dong tiga bukang tiga Allah yang beda-beda, mar satu Allah yang sama. Dalang Alkitab ada bicara tarang-tarang kalo Allah tu cuma ada satu areng-areng sa (Carita Ulang 6:4; Markus 12:29). Dalang Alkitab Janji Baru, Allah pung Roh jua dapa panggel par Yesus pung Roh (Utusang pung Carita 16:7), ka Kristus pung Roh (Roma 8:9; 1 Petrus 1:11), ka Allah pung Ana pung Roh (Galatia 4:6).
Abis Tuhan Yesus nai ka sorga, Antua kiring Allah pung Roh ganti Antua par tolong orang-orang parcaya (Yohanis 14:15-17). Allah pung Roh tu pimping orang-orang parcaya par mangarti samua-samua yang batul dari Allah (Yohanis 16:13). Roh tu kasi kuasa par Yesus pung utusang-utusang, bagitu jua deng orang-orang parcaya, par kasi tau Kabar Bae (Utusang pung Carita 1:8). Allah pung Roh jua karja dalang orang-orang pung hati biar dong parcaya Yesus la tinggal dalang dong pung hati (Utusang pung Carita 2:38; Roma 8:9-10; 2 Korintus 1:22). Roh tu kasi unju apa yang batul deng apa yang sala, hentar orang-orang parcaya pung jalang (Lagu-Lagu 143:10; Utusang pung Carita 13:2-4, 16:6-7), tolong dong par sombayang (Roma 8:26-27), ka biking Tuhan pung hati sanang, ka kasi tau samua yang Allah su kasi par katong (2 Korintus 2:11-12). Kalo Roh tu karja dalang satu orang pung hidop, dia tu sayang orang laeng, hati sanang, hati dame, sabar, suka tolong orang, hidop bae deng orang, deng yang laeng lai (Galatia 5:22-23). Tagal Allah pung Roh tu karja dalang katong orang parcaya pung hati, katong bisa tau kalo katong ni Allah pung anana (Roma 8:15-16).
Allah pung Tulisang (Kitab Suci, Alkitab): Dalang Alkitab Janji Baru, Allah pung Tulisang tu pung arti kitab-kitab dalang Alkitab Janji Lama. Waktu itu, tulisang-tulisang yang katong bilang akang sakarang ni par Janji Baru, akang balong ada. Orang Yahudi biasa baca Allah pung Tulisang di muka orang banya waktu dong bakumpul sama-sama par ibada (Lukas 4:16-17; Utusang pung Carita 13:15, 15:21). Lia jua Kitab Torat yang Musa su tulis.
Allah yang Kasi Salamat Katong Manusia (Allah Juruselamat kita): Tuhan Allah utus Yesus Kristus par kasi lapas manusia dari susa deng sangsara tagal dong pung dosa-dosa. Antua datang ka dunya, biar sapa sa yang dengar Kabar Bae soal Antua la parcaya Antua, dia seng dapa hukum tarus-tarus dalang naraka (Yohanis 3:16; Titus 3:4-7; Yudas 25). Lia jua Kristus, Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia, deng Orang Yahudi pung hari basar Paska.
Ana Manusia (Anak Manusia): Yesus pake istila ni par panggel Antua pung diri sandiri. Istila ni asal dari kitab Danyel 7:13-14, yang carita soal satu Orang yang nanti datang deng kuasa dari Allah deng nanti pegang parenta macang deng Raja, la samua orang dari sagala bangsa, suku, deng bahasa nanti somba Antua. Apa yang Allah kasi unju par Danyel tu kasi unju soal Yesus. Waktu Yesus pake nama Ana Manusia ni, Antua mau bilang kalo Antua tu Allah pung utusang yang datang jadi manusia par tabus banya orang dari dosa (Markus 10:45). Antua pake nama ni waktu bicara soal Antua tu manusia biasa (Matius 8:20), Antua mau sangsara barát (Markus 8:31), mau hidop kombali (Matius 17:9), deng mau bale kombali ka dunya par putus manusia di dunya ni pung parkara (Matius 24:30, 25:31-46; Markus 13:26; Lukas 21:27).
Ananias: Dalang Alkitab Janji Baru, ada tiga orang yang pung nama Ananias.
1. Orang yang jual tana sama-sama deng dia pung bini, Sapira, la parlente akang pung harga dari Petrus deng Allah pung Roh. Tagal dia biking bagitu, jadi dia mati, bagitu lai deng dia pung bini Sapira (Utusang pung Carita 5:1-11).
2. Orang parcaya yang tinggal di kota Damsik. Tuhan Yesus suru dia taru tangang di atas Paulus (yang waktu itu masi nama Saulus), biar dia bisa dapa lia kombali deng baptis dia (Utusang pung Carita 9:10-19a, 22:12-16).
3. Orang Yahudi pung Imam Basar. Orang-orang Yahudi paleng taru hormat par dia. Waktu Paulus dapa sidang di muka orang Yahudi pung Pamimping-pamimping Sidang, dia yang jadi hakim. La waktu Paulus dapa sidang di muka gubernur Feliks, Ananias tudu Paulus barát-barát par kasi sala dia (Utusang pung Carita 23:2-5, 24:1).
Ande-ande (perumpamaan): Ande-ande tu carita-carita ka conto-conto yang guru-guru Yahudi dolo biasa pake par kasi jelas apa yang dong mau ajar par orang laeng. Dalang Alkitab Janji Baru, Yesus jua biasa pake ande-ande par ajar orang. Antua biasa ambe carita-carita dari hidop hari-hari par jadi ande-ande. Conto macang ande-ande soal orang bakabong satu deng biji-biji yang dia ambor (Matius 13:1-23), ande-ande soal orang-orang yang karja di kabong anggor (Matius 20:1-16), orang buta hentar orang buta (Lukas 6:39), deng masi banya lai.
Anggor: Dalang Alkitab, ada bicara banya soal anggor.
1. Pohong anggor: Pohong anggor batumbu banya di Israel. Seng herang, akang dapa pake banya dalang ande-ande. Dalang Alkitab Janji Lama, orang jaga banding Israel tu deng pohong anggor (Lagu-Lagu 80:8, 14; Yeremia 2:21). Dalang Alkitab Janji Baru, Yesus bilang kalo Antua macang deng pohong anggor yang batul la katong orang parcaya macang deng akang pung jaga-jaga (Yohanis 15:1-8). Lia gambar di Yohanis 15:1.
2. Bua Anggor: Waktu musing pata bua anggor, orang Israel biasa gale lobang di tana ka di batu karang par ramas akang la ambe akang pung aer. Aer anggor tu, dong simpang akang dalang tampayang tana ka tampa simpang anggor yang dong manjai dari kuli binatang (Matius 9:14-17; Markus 2:21-22; Lukas 5:33-39). Orang biasa minong anggor tu sabang hari, waktu makang ka acara-acara basar macang dalang pesta orang kaweng bagitu (Yohanis 2:1-11). Akang dapa pake par jadi korbang par Tuhan (Kaluar dari Mesir 29:40). Akang jua dapa pake par barobat luka (Lukas 10:34), ka dapa campor deng aer minong par jadi obat poro saki (1 Timotius 5:23). Dalang Alkitab Janji Baru, Yesus banding Antua pung dara deng aer anggor yang orang parcaya minong par inga Antua pung kamatiang par tabus dosa (Matius 26:27-28; Lukas 22:20; 1 Korintus 11:25). Bua anggor jua jadi ande-ande par orang-orang yang seng parcaya Yesus, yang nanti dapa hukum waktu dunya kiamat (Yohanis Dapa Tanda 14:18-20).
3. Kabong Anggor: Dalang Alkitab Janji Lama, bangsa Israel biasa dapa banding deng Tuhan pung kabong anggor (Yesaya 5:1-7). Yesus jua pake akang dalang Antua pung ande-ande waktu bicara soal Allah pegang parenta jadi Raja (Matius 21:33-43). Lia gambar di Markus 12:1.
Anjing utang (serigala): Serigala itu binatang liar yang jahat. Akang macang deng anjing. Akang bisa tinggal di liang-liang deng jaga makang daging, macang domba. Di Maluku ni seng ada serigala, mar orang bilang akang par anjing utang. Tagal akang tu binatang jahat, jadi dalang Alkitab, orang pake istila anjing utang ni par bicara soal orang ka hal-hal yang jahat deng seng bae, macang juru-juru bicara parlente (Matius 7:15), orang jahat (Matius 10:16), ka orang-orang yang maso dalang jamaat la kasi ancor jamaat lewat ajarang yang seng batul (Utusang pung Carita 20:29).
Antiokia, kota Antiokia: Ada dua kota yang nama Antiokia dalang Alkitab Janji Baru (Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae).
1. Antiokia di propinsi Siria: Waktu Stefanus mati la orang-orang yang parcaya Yesus mulai dapa siksa, banya dari dong jua yang lari ka Antiokia. Di sana, dong kasi tau Kabar Bae soal Yesus par orang bukang Yahudi di situ (Utusang pung Carita 11:19-21). Barnabas deng Paulus pi ka sana par tolong dong par kasi balajar orang-orang (Utusang pung Carita 11:25-26). Dari kota ni jua Allah utus dong dua par pi kasi tau Kabar Bae soal Yesus di banya tampa (Utusang pung Carita 13:1-3). Di kota Antiokia ni orang-orang yang parcaya Yesus partama kali mulai dapa panggel par “Kristen” (Utusang pung Carita 11:26).
2. Antiokia di dekat daera Pisidia: Dalang Paulus dong pung jalang partama par kasi tau Kabar Bae soal Yesus, dia deng Barnabas jua singga di Antiokia ni la kasi balajar orang-orang di kota tu la banya orang bukang Yahudi parcaya Yesus. Mar dong dapa siksa deng dapa user dari situ, tagal banya orang Yahudi seng suka apa yang dong dua biking (Utusang pung Carita 13:14-52).
Asia, propinsi Asia: Propinsi Asia seng sama deng benua Asia sakarang. Propinsi Asia tu satu dari banya propinsi dalang karajaang Roma, yang pung ibu kota par Efesus. Akang ada di negara Turki sakarang pung sabala matahari maso. Surat Efesus, 1 Petrus, deng kitab Yohanis Dapa Tanda dapa tulis par jamaat-jamaat yang tinggal di propinsi Asia ni. Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Atorang Torat: Lia Kitab Torat yang Musa su tulis.
Baju panjang luar (jubah): Ini ni baju sabala luar yang orang-orang di daera Palestina biasa pake, biar dong seng rasa talalu dinging waktu malang ka talalu panas waktu siang. Akang panjang sampe lewat lutu, mala ada yang sampe di mata kaki, ka lewat lai (Yohanis Dapa Tanda 1:13). Ada yang tangang panjang, mar ada jua yang tangang pende. Yesus deng Antua pung murid-murid biasa pake baju macang bagini (Yohanis 13:4; Utusang pung Carita 7:58).
Raja-raja ka orang-orang basar biasa pake baju panjang luar warna biji gandaria (Hakim-Hakim 8:26; Ester 8:15; Danyel 5:16; Lukas 16:19), bagitu jua deng orang Yahudi pung imam-imam (Kaluar dari Mesir 28:4-5). Waktu Yesus mau dapa salib, tantara-tantara Roma kasi pake Antua deng baju panjang luar warna biji gandaria, bukang par taru hormat mar par hina Antua (Matius 27:28-31).
Baptis, kasi baptis (membaptis): Waktu Yesus balong mulai Antua pung karja, Yohanis Tukang Baptis kasi baptis orang deng aer par jadi tanda kalo dong su kasi tinggal dong pung dosa (Matius 3:11). Abis Yesus bangkit dari kamatiang, Antua suru Antua pung murid-murid par baptis orang yang parcaya Antua, par jadi tanda kalo dong su kasi tinggal dong pung dosa-dosa deng su jadi Antua pung orang-orang (Matius 28:19; Markus 16:16; Utusang pung Carita 2:38, 18:8).
Barnabas: Barnabas ni orang Yahudi satu dari suku Lewi, yang asal dari pulo Siprus. Dia pung nama yang batul tu Yusuf, mar Yesus pung utusang-utusang jaga panggel dia par Barnabas, yang pung arti ‘ana yang kasi kuat orang pung hati’ (Utusang pung Carita 4:36). Tuhan pili Barnabas deng Paulus karja par Antua (Utusang pung Carita 13:2-3). Dia jaga pi sama-sama deng Paulus par kasi tau Allah pung ajarang par orang-orang bukang Yahudi (Utusang pung Carita 11:22-26; Galatia 2:9), deng pi bawa kepeng par bantu orang-orang parcaya di propinsi Yudea (Utusang pung Carita 11:29-30). Dolo, waktu orang-orang yang parcaya Yesus di kota Yerusalem seng parcaya kalo Paulus batul-batul su jadi Yesus pung murid, Barnabas ni yang tarima Paulus la bawa dia par Yesus pung utusang-utusang (Utusang pung Carita 9:26-27).
Beelsebul (Beelzebul): Lia Setang pung Raja.
Berkat basar (anugerah, kasih karunia): Allah kasi berkat basar par manusia, bukang tagal manusia mustahak par tarima akang, mar tagal Antua pung hati bae. Allah kasi unju Antua pung berkat basar par manusia deng cara kasi salamat dong, tolong dong, kasi ampong dong pung dosa-dosa, deng kasi kuat dong. Waktu Paulus ka Petrus tulis surat par jamaat-jamaat, dong dua jaga pake kata-kata ni. Dong dua jua pake kata-kata ni waktu dong sombayang par basudara yang parcaya Yesus Kristus deng jamaat-jamaat. Waktu dong dua pake kata-kata ni, dong dua harap biar Tuhan kasi unju Antua pung hati bae par jamaat-jamaat.
Buku-buku dari kambing pung kuli (perkamen): Lia Kitab yang tagulung deng gambar di 2 Timotius 4:13.
Dame (damai sejahtera, sejahtera): Dalang bahasa Ibrani kata dame tu syalom, mar dalang bahasa Yunani eirene. Dame sandiri pung arti ‘sanang’, ‘tenang’, deng ‘seng saki’. Dame jua bisa pung arti ‘seng ada prang’ ka ‘seng kaco’. Mar bukang itu sa, tagal dame tu jua bisa pung arti ‘hati ka pikirang yang tenang’. Orang-orang parcaya pung hati ka pikirang bisa tenang tagal Tuhan pung Roh karja dalang dong pung hati ka pikirang (Roma 14:17). Dame yang Antua kasi tu seng sama deng dame yang dunya ni kasi (Yohanis 14:27). Akang seng bisa ilang, biar kata dong dapa siksa macang bagemana lai (Filipi 4:6-7; 2 Tesalonika 3:16).
Damsik, kota Damsik (Damsyik): Waktu jamang Alkitab Janji Baru, Damsik tu kota panting satu di propinsi Siria. Banya orang Yahudi tinggal di situ. Dolo, waktu Saulus yang dapa panggel par Paulus tu su mau sampe di kota tu par siksa orang-orang parcaya, Tuhan Yesus bicara par dia, sampe dia parcaya Antua. Paulus tinggal lama lai di kota tu la kasi balajar Kabar Bae soal Yesus, la tagal itu sampe orang-orang Yahudi di sana baku skongkol par bunu dia, mar dia salamat (Utusang pung Carita 9:3-25). Sakarang orang kanal kota Damsik deng nama Damaskus. Akang jadi ibu kota negara Siria. Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Daud: Dia tu Isai dari Betlehem pung ana bongso deng yang jadi orang Israel pung raja kadua (1 Samuel 17:12-15). Dia yang biking Yerusalem jadi Israel pung ibu kota. Allah janji par dia kalo dia pung turunang satu nanti pegang parenta tarus-tarus (Yesaya 9:7; Lukas 1:32-33, 2:11). Turunang tu Yesus (Lia Daud pung Turunang).
Daud pung Turunang (Anak Daud): Dolo Allah su janji par Raja Daud kalo Satu dari dia pung turunang nanti pegang parenta jadi raja tarus-tarus (2 Samuel 7:16). Jadi, waktu orang Yahudi tunggu Allah pung janji tu, dong biasa bilang kalo dong ada tunggu “Raja Daud pung Turunang.” Waktu Yesus datang, banya orang tau kalo Yesus tu “Daud pung Turunang” yang Allah janji tu (Matius 9:27, 12:23, 15:22; Markus 10:47-48). Jadi, waktu Antua maso ka kota Yerusalem, Dong panggel Antua par “Raja Daud pung Turunang” (Matius 21:9; Markus 11:10).
Dewa-dewa, apa sa yang bukang Allah (berhala): Dewa-dewa ka patong-patong tu apa sa yang bukang Allah mar manusia anggap itu allah par dong. Dong pikir akang ada pung kuasa, jadi dong somba akang, taru harap par akang, ka minta tolong dari akang. Dong biking akang pung simbol rupa-rupa macang. Ada yang macang manusia, binatang, tatanamang, apa sa yang ada di langit, ka hal-hal laeng lai (Roma 1:23). Tagal bangsa Israel dolo hidop di tenga bangsa-bangsa yang somba dewa-dewa, Tuhan larang dong par biking patong yang pung rupa sama deng apa sa yang ada di langit, bumi, bawa bumi, ka dalang aer, la jang somba akang (Kaluar dari Mesir 20:3-5; Imam-Imam pung Atorang 26:1; Carita Ulang 5:7-9, 16:21-22). Samua tu bukang Allah yang batul deng yang hidop. Akang seng bisa lia, dengar, bicara, bajalang, makang, ka biking apa yang bae ka jahat (Carita Ulang 4:28; Yeremia 10:2-5).
Di banya tampa di dunya, ada bangsa-bangsa yang seng somba patong-patong ka minta tolong dari dewa-dewa. Mar dong biasa minta tolong dari tete-nene moyang, ka taru harap par tali kaeng, matakao, akal-akal, batu kubur, gunung-gunung karamat, kubur-kubur, ka yang laeng. Mar, Alkitab kasi tau kalo samua tu seng pung kuasa apapa. Pakatang-pakatang ka guna-guna seng bisa biking apapa orang parcaya (Orang Israel di Padang Gurun 23:20, 23).
Tuhan Allah jua larang katong orang parcaya deng karas par panggel deng bicara deng orang mati, minta tolong dari dong, ka minta tolong dari orang yang bisa bicara deng orang mati (Imam-Imam pung Atorang 19:31, 20:27; Carita Ulang 18:10-12; 1 Orang Israel pung Sejara 10:13-14; Yesaya 8:19-20).
1 Korintus 8:5-6 bilang, “Memang batul ada orang yang anggap kalo ada banya allah ka tuhan di langit ka di bumi. Mar par katong yang parcaya, Allah tu cuma satu sa. Antua tu katong pung Bapa, yang biking samua yang ada la katong hidop cuma par Antua. La katong pung Tuhan jua cuma satu sa. Antua tu Yesus Kristus. Lewat Antua, Allah biking samua yang ada ni deng tagal Antua katong bisa hidop.” Yesus tu Allah yang hidop (Yohanis 11:25, 14:6; 1 Korintus 15:20, 45).
Dewi Artemis: Dewi Artemis ni orang Efesus deng orang Akaya pung dewi. Dong parcaya kalo di kota ni dewi Artemis pung patong jatu dari langit. Di kota Efesus tu, ada tampa sombayang basar satu par somba dia. Dong yang somba dia tu parcaya kalo dewi ni pung kuasa par tana deng utang. Parampuang-parampuang biasa panggel dia par jaga dong waktu mau kasi lahir ana.
Diaken (diaken, pembantu jemaat): Diaken tu orang yang pung tugas par ator soal-soal kepeng, urus urusang hari-hari dalang jamaat, deng urus orang-orang kasiang deng janda-janda. Tugas diaken dalang jamaat tu muncul partama kali di jamaat Yerusalem, biar Yesus pung utusang-utusang bisa batul-batul pake dong pung waktu par sombayang deng kasi balajar Allah pung ajarang, la seng parlu sibuk par urus hal-hal laeng (Utusang pung Carita 6:1-6). Ada atorang-atorang kusus par dapa angka jadi diaken (1 Timotius 3:8-13), sama deng atorang-atorang par angka penatua (1 Timotius 3:1-7; Titus 1:5-9).
Dinar: Dinar ni kepeng perak yang dapa pake dalang karajaang Roma. Satu dinar tu tantara ka orang karja pung ongkos lala satu hari (Matius 20:2). Kepeng ni pung nilai amper sama lai deng kepeng perak Yunani, yang nama dirham.
Domba: Domba tu binatang yang amper sama deng kambing, mar akang pung bulu tabal. Akang pung bulu dapa pake par biking pakiang (Yeheskel 34:3), akang pung kuli par biking tampa simpang anggor, akang pung daging dapa pake par makanang (Kaluar dari Mesir 12:1-9; Carita Ulang 14:4-5; Yesaya 22:13), la akang pung tando dapa pake par biking trompet (Yosua 6:4). Ana domba deng akang pung dara biasa dapa pake par jadi korbang par Allah (Carita Mula-Mula 4:4; Kaluar dari Mesir 29:16). Jadi, domba tu paleng panting par orang Israel.
Alkitab jaga pake kata domba par bicara soal orang Yahudi (Lagu-Lagu 78:52, 79:13), ka orang-orang parcaya (Yohanis 10:7-30, 21:16, 17; Ibrani 13:20-21; 1 Petrus 5:2). Yesus sandiri dapa panggel par “Domba Ana”, tagal Antua kasi Antua pung diri par jadi korbang par tabus manusia dari dosa, macang deng domba yang orang Israel kasi korbang par tabus dong pung dosa (Yohanis 1:29; 1 Petrus 1:18-19).
Dosa: Dosa tu biking apa yang Tuhan larang ka seng biking apa yang Antua suru. Alkitab bilang kalo seng ada satu orang lai yang seng bardosa (Roma 3:22-24), cuma Yesus sa yang seng (2 Korintus 5:21; 1 Petrus 2:22).
Dunya (dunia): Dalang Alkitab, kata dunya seng cuma pung arti ‘langit deng bumi yang Allah biking’ (Carita Mula-Mula 1; Yohanis 1:3), lapis deng akang pung isi samua sa. Mar, dunya jua pung arti ‘manusia’ (Yohanis 3:16, 16:8), ‘orang-orang yang seng parcaya Allah’ (Yohanis 14:17; Roma 12:2), ‘samua yang jahat’ (1 Yohanis 5:5), ka ‘apa sa yang bukang Allah Bapa pung mau’ (1 Yohanis 2:15, 4:5; Filipi 3:19).
Efesus, kota Efesus: Lia Kata-Kata Partama surat Efesus deng jua Dewi Artemis. Lia jua peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Elia: Dia tu satu dari Allah pung juru bicara di Israel (1 Raja-Raja 17—2 Raja-Raja 2). Dia biasa pake baju panjang dari bulu deng rim dari kuli binatang (2 Raja-Raja 1:8). Dia seng mati mar Allah angka dia ka sorga dalang kareta dari api (2 Raja-Raja 2:11-12). Dia muncul deng Musa di atas gunung satu la bicara deng Yesus (Matius 17:3; Lukas 9:30. Lia jua Roma 11:2; Yakobis 5:17).
Lewat Allah pung Juru Bicara Malaki, Allah kasi tau par orang Israel dolo kalo nanti ada satu orang macang Elia yang datang kamuka baru Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia datang (Malaki 4:5-6; Matius 17:11-14). Apa yang Allah bilang tu jadi lewat Yohanis Tukang Baptis. Dia tu Elia yang Antua maksud (Matius 17:11-13. Lia Yohanis Tukang Baptis).
Farisi, kalompok Farisi: Farisi ni satu kalompok panting dalang agama Yahudi. Dong pegang atorang-atorang Torat kuat paskali, mala tafsir atorang-atorang Torat tu la tamba banya atorang laeng iko dong pung pikirang (Matius 23:4; Markus 7:5). Dong banya kasi balajar soal hidop batul, kasi parpuluhang (Lukas 18:11), deng orang mati nanti hidop kombali (Utusang pung Carita 23:6, 8, 24:15). Dong dari kalompok ni paleng seng suka deng Yesus tagal Yesus pung ajarang baku malawang deng atorang agama Yahudi yang dong tamba tu (Matius 12:9-14, 15:1-20; Markus 7:1-13). Paulus, waktu balong baku dapa deng Yesus, dia tu anggota kalompok Farisi (Utusang pung Carita 26:5).
Filipi, kota Filipi: Lia Kata-Kata Partama surat Filipi. Lia jua peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Gabriel: Gabriel tu satu dari Allah pung malekat. Dia salalu badiri di muka Allah deng salalu siap bawa Antua pung pasáng (Lukas 1:19). Dalang Alkitab, dia datang ampa kali par bawa-bawa pasáng panting dari Allah (Danyel 8:15-26, 9:21-27; Lukas 1:5-25, 1:26-38).
Galatia, propinsi Galatia: Lia Kata-Kata Partama surat Galatia. Lia jua peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Gandum: Gandum ni satu tanamang yang amper sama deng padi. Akang jadi satu makanang yang panting par orang Palestina. Orang biasa kasi alus akang jadi tapong do, baru pake akang par biking roti ka kue (Kaluar dari Mesir 29:2). Gandum biasa dapa bawa par jadi korbang par Allah (Imam-Imam pung Atorang 2, 5:11; Esra 6:9, 7:22).
Tagal akang panting, sampe dong pake akang par jadi simbol par hal-hal yang bae deng par jadi tanda kalo Allah salalu ada sama-sama deng dong (Carita Mula-Mula 27:28; Lagu-Lagu 81:16, 147:14). Gandum jua biasa jadi simbol par orang yang sunggu-sunggu parcaya yang nanti salamat waktu Allah hukum dunya (Matius 13:24-30, 36-43). Allah kasi pisa dong dari orang-orang jahat macang deng nyiru yang orang pake par tapis gandum par kasi pisa akang dari kuli (Lukas 3:17). Yesus bilang kalo Antua sama deng biji gandum yang nanti mati biar akang bisa batumbu la babua banya (Yohanis 12:24).
Guru-guru Torat (ahli-ahli Taurat): Dong ni orang-orang yang dapa hak par kasi balajar deng kasi arti dari kitab-kitab dalang Alkitab Janji Lama, labe kusus lai atorang-atorang dalang lima kitab partama dalang Janji Lama, yang biasa dapa panggel par lima kitab Torat (Matius 23:2). Banya dari dong tu dari kalompok Farisi, mar ada jua dari kalompok Saduki lai (Lia jua Farisi deng Saduki). Dong jaga dapa panggel par bantu putus orang-orang yang langgar atorang Torat pung parkara (Lukas 22:66, 23:10; Utusang pung Carita 6:12, 22:30). Satu dari guru-guru Torat tu nama Gamaliel, dari kalompok Farisi (Utusang pung Carita 5:34). Dia tu Paulus pung guru (Utusang pung Carita 22:3).
Herodes: Ada lima orang yang pung nama Herodes, yang dapa kuasa dari pemerinta Roma par pegang parenta par orang Yahudi.
1. Herodes Basar jadi raja waktu Yesus lahir. Dia yang bunu anana laki-laki di kota Betlehem waktu Yesus lahir (Matius 2:1-18; Lukas 1:5).
2. Herodes Arkelaus, Herodes Basar pung ana. Waktu Yusuf pulang dari tana Mesir deng Yesus deng Maria, dia taku Arkelaus. Jadi, Yusuf dong pi tinggal di Galilea (Matius 2:22).
3. Herodes Antipas, Herodes Basar pung ana satu lai. Dia jadi gubernur la pegang parenta waktu Yesus kasi balajar orang-orang deng kasi bae orang-orang saki. Dia masi pegang parenta waktu dong bunu Yesus (Lukas 23:7-12). Dia yang bunu Yohanis tukang baptis lai (Lukas 3:19-20, 9:7-9).
4. Herodes Agripa I, Herodes Basar pung cucu. Dia yang bunu Yakobis deng kasi maso Petrus di dalang bui (Utusang pung Carita 12:1-23).
5. Herodes Agripa II, Herodes Agripa I pung ana. Dia yang dengar Paulus bela dia pung diri (Utusang pung Carita 25:13—26:32).
Hidop tarus-tarus deng Allah (hidup kekal): Sapa yang parcaya Kabar Bae soal Yesus la parcaya Yesus Kristus tu Tuhan, Allah nanti kasi salamat dia la dia nanti hidop tarus-tarus deng Allah.
Hukum Torat (Hukum Taurat): Lia Kitab Torat yang Musa su tulis.
Janji Baru (Perjanjian Baru): Janji Baru tu 27 kitab dalang Alkitab, mulai dari kitab Matius sampe Yohanis Dapa Tanda. Orang parcaya panggel akang par Janji Baru, tagal akang pung isi bicara soal janji yang Allah ika deng manusia lewat Yesus Kristus (Lukas 22:20). Lewat Yesus pung dara yang tatumpa di kayo salib, Antua biking manusia baku bae kombali deng Allah. Cuma Yesus pung dara sa yang bisa biking manusia batul-batul barsi dari dosa satu kali par tarus-tarus. Dara ana domba yang orang Yahudi kasi korbang seng bisa basu dong pung dosa (Ibrani 7:27, 9:11-15, 10:4). Janji yang baru tu labe bagus dari janji yang lama, tagal Allah janji hal-hal yang labe bagus di janji yang baru tu (2 Korintus 3:7-11; Ibrani 8:6-13).
Janji Lama (Perjanjian Lama): Janji Lama tu 39 kitab dalang Alkitab, mulai dari kitab Carita Mula-Mula sampe Malaki. Orang parcaya panggel akang par Janji Lama, tagal akang bicara soal janji yang Allah ika deng Abraham dolo-dolo (Carita Mula-Mula 17:1-8), la abis itu deng bangsa Israel (Carita Ulang 29:10-15). Allah janji kalo Antua mau biking Abraham pung anana cucu paleng banya, biking Abraham jadi orang yang paleng top, deng biking Abraham deng dia pung turunang jadi berkat par dunya (Carita Mula-Mula 12:2-3). Nanti waktu jamang Musa, Allah janji kalo Antua nanti jadi bangsa Israel pung Allah la dong musti iko atorang-atorang yang Antua kasi par dong dalang lima kitab Torat, conto macang kasi korbang binatang par tabus dong pung dosa-dosa.
Jongos (budak, hamba): Jongos tu orang yang karja par orang laeng, par biking apa yang dia pung tuang suru, mar seng dapa ongkos lala. Dia seng ada hak par malawang dia pung bos tu, mar musti biking apa yang bos suru. Tagal dia tu dia pung bos pung, dia pung bos bisa jual dia par orang laeng. Orang kasiang ka orang yang pung utang mar seng kuat bayar, dia jua bisa kasi diri ka kasi diri lapis deng dia pung kaluarga par jadi jongos, biar dong bisa dapa makang, tampa tinggal, deng dapa jaga.
Tuhan Yesus ajar katong kalo sapa yang biking dosa, dia tu “jongos” par dosa tu (Yohanis 8:34). Mala samua orang yang biking dosa, dong sama deng orang yang su dapa jual par jadi dosa pung jongos (Roma 7:14). Mar Yesus Kristus su bali katong lunas deng Antua pung dara, jadi katong pung hidop ni bukang katong pung lai, mar su jadi Kristus pung (1 Korintus 6:19-20, 7:21-23). Jadi deng kata laeng, katong bukang jongos par dosa lai, mar su jadi “jongos” par Allah, bukang par biking apa yang jahat lai, mar par biking apa yang batul (Roma 6:16-23). Mala Alkitab ajar katong jua kalo katong ni labe dari cuma jongos par Allah. Antua su angka katong par jadi Antua pung tamang (Yohanis 15:13-15), mala labe dari tamang, Antua jua su angka katong jadi Antua pung anana (Galatia 4:7).
Kabar Bae (Firman, Injil, Kabar Baik): Kabar Bae ni kabar dari Allah yang bicara soal Yesus Kristus deng soal bagemana Yesus mati la hidop kombali. Kabar Bae tu kasi unju cara biar manusia bisa jadi batul di muka Allah. Akang pung cara tu, dong musti parcaya Yesus biar dong pung dosa dapa kasi ampong la dong bisa hidop tarus-tarus deng Allah.
Kaeng pampele basar (Tabir Bait Suci): Ini ni kaeng basar yang ada di orang Yahudi pung Tenda Sombayang deng Tampa Sombayang Pusat. Akang jadi batas par Ruang Kudus deng Ruang Paleng Kudus (Kaluar dari Mesir 26:31-34; Ibrani 9:3). Cuma Imam Basar sa yang bisa maso ka Ruang Paleng Kudus tu, mar itu jua satu taong satu kali par kasi korbang par Allah (Imam-Imam pung Atorang 16:2; Ibrani 9:7). Waktu Yesus mati, kaeng ni tarobe jadi dua dari atas sampe bawa (Matius 27:51). Akang pung arti, Yesus su buka jalang sampe seng ada batas lai par manusia deng Allah. Sakarang sapa sa bisa datang langsung par Allah lewat Yesus (Ibrani 6:19-20, 10:19-20).
Kaki lampu (kaki dian): Kaki lampu tu macang deng tiang yang di akang pung ujung orang biking lampu. Akang jua ada dalang Tenda Sombayang (Kaluar dari Mesir 25:31-40; Ibrani 9:2) deng Tampa Sombayang Pusat (2 Orang Israel pung Sejara 4:7). Dalang Janji Baru kaki lampu tu simbol dari jamaat (Yohanis Dapa Tanda 1:12, 20).
Kamanyaang (kemenyan): Kamanyaang ni kayo ka gata pohong kusus yang bobou sadap kalo dapa bakar. Pohong tu batumbu di Etiopia, Sudan, India, deng Arab bagiang barat daya.
Kamanyaang tu satu dari bahan-bahan kudus yang dapa campor par dapa bakar kusus dalang Tenda Sombayang (Kaluar dari Mesir 30:34-38). Kamanyaang jua biasa dapa taru di atas binatang yang jadi korbang par Allah, par dapa bakar sama-sama (Imam-Imam pung Atorang 6:15). Kamanyaang jua satu dari barang-barang yang orang Majus kasi par Yesus (Matius 2:11). Kamanyaang tu jua simbol dari orang pung sombayang yang nai par Allah (Lagu-Lagu 141:2; Lukas 1:10; Yohanis Dapa Tanda 5:8).
Karajaang Roma: Karajaang tu pung ibu kota par Roma. Karajaang tu paleng basar, mulai dari daera Eropa bagiang Salatang, Afrika Utara, Timur Tenga, deng Asia Barat. Waktu Yesus lahir, daera Yudea su jadi satu propinsi dalang karajaang Roma.
Orang Yahudi paleng seng suka deng pemerinta Roma, tagal dong pegang parenta par dong, deng paksa dong par bayar pajak (Matius 22:17-21). Tagal itu, orang Yahudi harap kalo Kristus yang Allah su janji mau datang tu nanti kasi bebas dong dari pemerinta Roma (Utusang pung Carita 1:6).
Kasi barsi diri (mentahirkan diri, penyucian diri): Par orang-orang yang agama Yahudi, ada banya hal yang bisa biking dong jadi kotor di muka Allah. Conto sa, kalo orang Yahudi baru datang dari orang-orang bukang Yahudi pung negri, dong musti biking upacara kasi barsi diri iko dong pung atorang Torat (Utusang pung Carita 21:24). Conto laeng, kalo parampuang Yahudi satu baru abis kasi lahir ana, dia musti iko upacara kasi barsi diri lai (Imam-Imam pung Atorang 12:1-5; Lukas 2:22).
Carita Mula-Mula 35:2; Markus 7:14-22; Yohanis 11:55
Kasi korbang binatang par Tuhan (mempersembahkan korban): Itu tu cara yang orang Yahudi biking par puji deng hormat Allah, par biking dong baku bae kombali deng Allah, deng par hapus dong pung dosa-dosa (Kaluar dari Mesir 29:38-45; Imam-Imam pung Atorang 1—7). Binatang yang jadi korbang tu macang-macang: domba, kambing, sapi, ka burung pombo.
Mar, samua tu cuma kasi barsi katong pung diri bagiang luar, mar seng bisa kasi barsi katong pung hati kacil dari dosa. Tagal itu, Yesus Kristus su mati di kayo salib macang deng korbang yang seng pung kurang sadiki lai, par tabus katong pung dosa deng kasi barsi katong pung hati kacil dari dosa deng roba katong pung tabiat hidop yang bardosa (Roma 8:3-4; Ibrani 9:13-14). Tagal itu, katong orang parcaya musti puji-puji Allah tarus. Itu sama deng korbang yang katong kasi par Antua (Ibrani 13:15). Katong jua musti kasi katong pung diri antero-antero par Antua, sama deng korbang yang masi hidop, yang dapa kasi par jadi Allah pung, deng yang biking Allah pung hati sanang (Roma 12:1-2).
Kasi tinggal dosa-dosa (bertobat, menyesal): Itu pung arti roba pikirang deng datang kombali par Allah, ka roba pikirang, manyasal, deng kasi tinggal dosa-dosa. Yang paleng panting di sini tu bukang cuma manyasal deng roba pikirang sa, mar jua kasi diri antero-antero par Allah deng hidop iko Antua pung mau tarus.
Keledai: Keledai ni binatang yang amper sama deng kuda, mar labe kacil deng lari labe palang dari kuda. Keledai biasa dapa bawa dari orang-orang biasa deng dapa pake par bawa barang-barang (Carita Mula-Mula 45:23; Kaluar dari Mesir 23:5; Lukas 10:33-34). Waktu Yesus maso ka kota Yerusalem, Antua nai keledai paranggang saekor (Matius 21:1-11). Itu kasi unju kalo Antua tu Raja yang randa hati deng datang par bawa dame par samua orang (Sakaria 9:9).
Kitab Torat yang Musa su tulis (Kitab Taurat, Hukum Taurat): Dalang bahasa Ibrani, kata torat sandiri pung arti ‘atorang’ ka ‘hukum’. Abis kaluar dari tana Mesir, Allah ika janji deng bangsa Israel kalo dong tu Antua pung orang-orang. Tagal itu, dong musti biking atorang-atorang yang Antua kasi par dong lewat Musa di gunung Sinai. Musa tulis atorang-atorang tu dalang lima kitab partama dalang Janji Lama (Carita Mula-Mula, Kaluar dari Mesir, Imam-Imam pung Atorang, Orang Israel di Padang Gurun, Carita Ulang).
Kitab yang tagulung (gulungan kitab): Dolo-dolo, orang-orang seng biasa pake buku macang katong sakarang, mar buku ka kitab yang tagulung (Yeheskel 3:1-3; Yohanis Dapa Tanda 5:1). Dong biasa pake kartas ka binatang pung kuli yang panjang, yang dong gulung di kayo sapanggal biar gampang par bawa ka mana-mana. Kartas tu dong biking akang dari tanamang aer yang nama papirus. Mar yang dari binatang pung kuli, dong biasa biking akang dari domba ka kambing pung kuli. Tagal binatang pung kuli tu labe kuat dari kartas papirus, orang-orang biasa tulis surat-surat panting di akang. Lia jua gambar di 2 Timotius 4:13.
Kolose, kota Kolose: Lia Kata-Kata Partama surat Kolose. Lia jua peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Korintus, kota Korintus: Dari waktu Yesus balong lahir lai, kota Korintus ni su jadi ibu kota dari propinsi Akaya. Di kota ni ada dua labuang yang paleng top yang biking kota Korintus paleng maju. Mar labe dari saparu orang yang tinggal di kota tu jongos. Di kota ni jua sagala macang agama baku dapa, dari daera-daera di sabala matahari nai ka dari daera Yunani. Orang-orang Korintus somba dewi Afrodite. Di kota tu, di tampa yang nama Akropolis Korintus, ada tampa sombayang pusat par dia. Waktu pi kasi tau Kabar Bae soal Yesus kadua kali, Paulus tinggal di kota ni kurang labe 18 bulang bagitu. Lia jua Kata-Kata Partama surat 1 Korintus deng peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Kotak Sombayang (tali sembahyang): Ini ni kotak kacil yang orang Yahudi biasa ika di dong pung tangang kiri atas deng di testa waktu dong sombayang. Dalang kotak tu ada Allah pung kata-kata (Carita Ulang 6:4-9, 11:18). Dong pake akang par jadi tanda kalo dong iko Allah pung parenta. Lia gambar di Matius 23:5.
Kristus (Kristus, Mesias, Masehi): Kata Kristus ni asal dari bahasa Yunani yang pung arti ‘orang yang dapa sirang deng minya’. Orang itu dapa angka ka dapa pili par biking tugas-tugas kusus. Kata tu pung arti sama deng kata Mesias dalang bahasa Ibrani. Orang Yahudi pake istila ni par bicara soal satu Raja yang Allah janji par datang ka dunya, par kasi lapas dong dari dong pung musu-musu la jadi dong pung Raja tarus-tarus (Lagu-Lagu 2:2, 7, 110:1-2; Yesaya 9:5-6; Danyel 9:25; Yohanis 1:41; Utusang pung Carita 4:25-27).
Dari dolo lai Allah pung juru-juru bicara su kasi tau soal ini dalang Janji Lama, kalo Raja yang Allah mau utus tu nanti lahir di kota Betlehem deng datang dari Raja Daud pung turunang (Mika 5:1-2; Matius 22:41-42). Samua yang su tatulis tu, akang jadi lewat Yesus pung diri. Antua tu Raja yang Allah su angka par kasi salamat manusia (Matius 16:16; Markus 8:29-30, 14:61-62; Roma 1:3-4; Filipi 3:20; 1 Tesalonika 5:9; 2 Timotius 1:9-10).
Lewi, orang Lewi: Lewi ni satu dari Yakub pung ana laki-laki sapulu dua orang. Dia pung mama nama Lea (Carita Mula-Mula 29:31, 34). Dia pung turunang jadi satu dari sapulu dua suku Israel. Suku Lewi dapa pili par bantu Imam Basar Harun deng dia pung turunang pung tugas imam di Tenda Sombayang (Orang Israel di Padang Gurun 3:5-13, 4:1-49, 8:15-19), deng abis itu dalang orang Yahudi pung Tampa Sombayang Pusat (1 Orang Israel pung Sejara 23:28-32). Kalo banding deng samua suku Israel, suku Lewi seng dapa bagiang tana. Jadi, dari dong pung karja tu dong dapa bayar deng parpuluhang yang orang kasi par Allah (Imam-Imam pung Atorang 7:28-34; Orang Israel di Padang Gurun 18:8-32).
Lukas: Lukas ni bukang orang Yahudi, mar dia parcaya Yesus. Dia asal dari kota Antiokia di propinsi Siria. Dia ni jua dokter. Dia yang tulis kitab Lukas pung Kabar Bae soal Yesus deng kitab Utusang-Utusang pung Carita. Waktu Paulus bajalang koliling sagala negri deng tampa par kasi tau deng kasi balajar Yesus pung ajarang par orang-orang, Lukas ni pi sama-sama deng Paulus lai. Jadi, apapa yang Paulus biking waktu karja par Tuhan, Lukas tulis akang dalang kitab-kitab tu.
Makedonia, propinsi Makedonia: Makedonia tu satu propinsi dalang karajaang Roma. Akang pung ibu kota nama Tesalonika. Paulus parna pi kasi tau Kabar Bae soal Yesus di propinsi ni lai, la tulis babarapa surat par jamaat di kota Tesalonika deng di kota Filipi, yang jua ada di propinsi ni. Sakarang, propinsi Makedonia tu ada di negara Yunani, Makedonia Utara, Albania, deng Bulgaria. Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Utusang pung Carita 16:9-10, 19:21-29, 20:1-3; Filipi 4:15; 1 Tesalonika 1:7-8, 4:10; 1 Timotius 1:3
Manna: Manna tu roti ka makanang dari sorga yang Allah kasi par orang Israel makang, waktu dong bajalang di padang gurun ampa pulu taong (Kaluar dari Mesir 16:4, 15-16, 31; Orang Israel di Padang Gurun 11:7, 9). Yesus pake carita tu par jadi dasar waktu Antua bilang kalo Antua tu Roti yang turung dari sorga. Sapa yang “makang” Roti tu, dia nanti hidop tarus-tarus deng Allah (Yohanis 6:47-51, 58).
Maria: Dalang Alkitab Janji Baru, ada babarapa orang yang nama Maria:
2. Marta deng Lasarus pung sudara. Dong tinggal di Betania (Yohanis 11:1; Lukas 10:38-42).
3. Markus yang jaga dapa panggel par Yohanis Markus tu pung mama (Utusang pung Carita 12:12).
5. Maria yang jaga dapa panggel par Maria Makdalena tagal dia dari kampong Magdala. Yesus parna user setang tuju dari dia (Lukas 8:1-2). Maria ni orang partama yang baku dapa deng Yesus abis Antua hidop kombali (Yohanis 20:11-18).
Musa: Musa ni orang yang Tuhan Allah utus par kasi kaluar bangsa Israel dari tana Mesir, dari tampa dong jadi jongos (Kaluar dari Mesir 1—12), la bawa dong lewat padang gurun (Orang Israel di Padang Gurun 14) ka tana Kanaan (Carita Ulang 34). Dia yang tarima atorang-atorang dari Allah di gunung Sinai, la kasi tau akang par bangsa Israel (Kaluar dari Mesir 19—20). Dia jua tulis atorang-atorang tu dalang lima kitab partama dalang Janji Lama, biar orang Israel bisa baca deng pegang akang. Lia Kitab Torat yang Musa su tulis.
Naraka (Neraka): Dalang bahasa Yunani, kata par naraka tu kata gehena, yang dapa terjemahkan dari frasa dalang bahasa Ibrani ge bene hinnom yang pung arti ‘jurang anana Hinnom’. Jurang tu, akang ada di luar tembok kota Yerusalem (Yosua 15:8, 18:16). Dolo, waktu orang Israel bale balakang dari Allah, dong bakar dong pung anana par jadi korbang par dewa Molok ka Baal di jurang tu (2 Orang Israel pung Sejara 28:1-3; \xt Yeremia 7:31, 19:5-6). Mangkali tagal tampa tu jadi tampa somba dewa-dewa dolo-dolo, jadi waktu jamang Yesus, akang jadi kota Yerusalem pung tampa bakar sampa, tampa api seng parna mati-mati. Latar balakang ini yang dapa pake par ajarang soal naraka dalang Alkitab.
Alkitab bilang kalo naraka tu tampa yang Allah kasi siap par hukum orang-orang yang bardosa, yang malawang Antua, deng yang bale balakang dari Antua pung ajarang. Dalang Yohanis Dapa Tanda 21:8, naraka dapa panggel par “lautang api walirang yang manyala-manyala” deng “kamatiang kali kadua”. Akang macang deng tampa yang pono deng api yang seng mati-mati (Carita Ulang 32:22; Markus 9:43, 48; Yohanis Dapa Tanda 19:20). Tampa tu galap (Matius 25:30; 2 Petrus 2:17), tampa kamatiang (Yohanis Dapa Tanda 2:11, 20:14), deng tampa Allah nanti kasi ancor deng buang orang-orang yang bardosa (1 Tesalonika 1:9).
Jadi, naraka tu tampa orang tapisa dari Allah deng dari Antua pung berkat tarus-tarus (2 Tesalonika 1:8-9).
Nasaret (Nazaret): Nasaret tu kampong satu di propinsi Galilea, di suku Sebulon pung tana. Yesus deng Antua pung orang tatua tinggal di kampong ni (Matius 2:23). Jadi, orang jaga panggel Antua par “Yesus orang Nasaret” yang pung arti ‘Yesus dari kampong Nasaret’ (Markus 1:9; Lukas 4:33-34; Yohanis 18:5; Utusang pung Carita 6:14, 10:38). Orang parcaya jua jaga dapa panggel par “orang Nasrani” yang pung arti ‘orang-orang yang iko Yesus dari Nasaret’ (Utusang pung Carita 24:5).
Orang bukang Yahudi (bangsa-bangsa lain, orang-orang bukan Yahudi): Dong tu orang-orang yang asal dari bangsa laeng. Orang Yahudi anggap dong tu bukang Allah pung orang-orang deng jua kotor di muka Allah, tagal Allah seng ika janji deng dong pung tete-nene moyang deng seng ada tanda sunat di dong pung badang. Tagal itu kong dong jua jaga dapa panggel dari orang Yahudi par “orang-orang yang seng sunat” (Efesus 2:11). Orang Yahudi anggap dong tu jua orang-orang yang somba dewa-dewi ka patong-patong. Mar Alkitab ajar katong kalo orang bukang Yahudi jua bisa jadi Allah pung orang-orang (Lukas 13:29; Yohanis 10:16; Roma 3:29-30, 9:24-26). Itu bisa jadi bukang tagal dong sunat ka biking atorang-atorang Torat, mar tagal dong parcaya Yesus (Roma 2:25-29; Efesus 2:12-22). Pasáng ni yang Yesus pung utusang-utusang macang Paulus ka Petrus kasi tau di mana-mana (Efesus 3:3-9; 1 Timotius 2:4-7).
Orang Yahudi: Lia Yahudi.
Orang Yahudi pung hari Barenti Karja (Hari Sabat): Orang Yahudi pung hari Barenti Karja tu hari katuju dalang orang Yahudi pung almanak. Akang mulai dari hari Jumat sore sampe hari Sabtu sore. Allah parenta dong par barenti karja hari itu, tagal hari tu kudus, jadi dong seng bole karja. Barang, waktu Allah biking dunya, Antua karja anam hari la pas hari katuju, Antua barenti (Carita Mula-Mula 2:2-3; Kaluar dari Mesir 20:8-11, 31:12-17).
Orang-orang dari kalompok Farisi jaga tamba macang-macang atorang soal hari Barenti Karja. Conto sa seng bole angka barang, bawa barang, ka seng bole bajalang lewat dari satu kilometer. Mar Tuhan Yesus bilang kalo Antua pung kuasa par bilang apa yang orang bisa biking deng seng bisa biking di hari Barenti Karja (Matius 12:7-13). Hari Barenti Karja tu dapa biking par manusia, bukang manusia yang dapa biking par hari Barenti Karja (Markus 2:27-28). Tagal itu kong Antua ajar kalo katong bisa biking apa sa yang bae di hari Barenti Karja tu (Markus 3:1-6; Yohanis 7:21-24).
Orang Yahudi pung hari basar Paska (Hari raya Paskah Yahudi): Kata paska sandiri asal dari bahasa Ibrani pesakh yang pung arti ‘lewat’. Orang Yahudi pung hari basar ni jatu bulang Maret ka bulang April. Dong biking hari basar ni par inga bagemana Allah kasi lapas dong pung moyang-moyang dari negri Mesir. Waktu itu, malekat yang Allah utus tu datang bunu anana laki-laki yang tua yang ada di tana Mesir. Mar, waktu dia langgar di muka orang Israel pung ruma, dia “lewat” sa, seng maso ka dalang lai, tagal di dong pung tiang pintu ruma deng ambang pintu ada dara ana domba yang dong su labor di sana (Kaluar dari Mesir 12:1-42; Ibrani 11:28). Daging dari domba yang dong kasi korbang tu, dong makang akang. Itu tu domba Paska par dong.
Apa yang jadi di Mesir tu kasi unju soal apa yang Yesus biking di dunya. Antua sama deng “ana domba Paska” yang orang Israel bunu tu (Yohanis 1:29; 1 Korintus 5:7). Deng Antua pung dara yang mahal tu, Antua kasi “lapas” katong orang parcaya dari katong pung cara hidop yang seng ada pung guna (1 Petrus 1:18-19). Mala Yesus ajar katong orang parcaya par “makang Antua pung badang” deng “minong Antua pung dara” par inga Antua pung kamatiang par kasi lapas katong dari dosa-dosa.
Yesus mati deng hidop kombali waktu orang Yahudi biking dong pung hari basar Paska. Tagal itu kong orang Kristen pake nama “Paska” par inga Tuhan Yesus hidop kombali dari kamatiang.
Orang Yahudi pung hari basar Pentakosta (Hari raya Pentakosta): Dalang bahasa Yunani, kata pentakosta tu pung arti ‘lima pulu’. Hari basar ni jatu pas hari kalima pulu abis orang Yahudi pung hari basar Paska, kira-kira bulang Mei ka Juni. Itu tu orang Yahudi pung hari basar par minta dangke dari Allah tagal su ambe hasil gandum. Waktu itu, orang Yahudi bakumpul di kota Yerusalem par iko hari basar ni sama-sama. Dalang Janji Lama, orang Yahudi jaga panggel akang par hari basar Ambe Hasil (Kaluar dari Mesir 23:16) deng hari basar Tuju Minggu (Kaluar dari Mesir 34:22).
Pentakosta tu panting par orang-orang parcaya, tagal hari itu tu jamaat Kristen lahir. Akang pung arti, samua orang yang parcaya Yesus, Yahudi ka bukang Yahudi ka, samua tu Allah pung orang. Abis Yesus yang jadi ana domba Paska tu dapa kasi korbang, lima pulu hari abis itu, Allah kasi Antua pung Roh par orang-orang parcaya. Dong tu macang deng “hasil” ka bua partama dari orang-orang yang parcaya Yesus (Utusang pung Carita 2:1-4. Lia jua 1 Korintus 5:7).
Orang Yahudi pung hari basar Puasa (Hari raya Pendamaian): Itu tu hari yang paleng panting dalang satu taong par dong. Akang jatu bulang September ka Oktober. Waktu itu, orang Yahudi pung Imam Basar bunu sapi laki-laki muda satu la kabas akang pung dara par dia pung diri biar dia jadi barsi dari dosa. Abis itu, dia kasi korbang kambing satu la bawa akang pung dara ka dalang ruang Paleng Kudus. La dia kabas akang di Peti Tampa Simpang Allah pung Parenta, biar Allah kasi barsi bangsa Israel pung dosa-dosa. Abis itu, dia ambe kambing satu yang laeng, la taru dia pung tangang dua-dua di atas akang pung kapala, la mangaku orang Israel pung dosa-dosa samua di atas kambing tu, la lapas akang di padang gurun. Itu jadi tanda kalo kambing tu ‘pikol’ orang Israel pung dosa-dosa, la deng cara bagitu di muka Allah, dong su jadi barsi dari dong pung dosa-dosa yang dong su biking taong itu (Imam-Imam pung Atorang 16, 23:26-32; Ibrani 9:7). Satu hari tu, mulai dari sore sampe sore kombali, dong puasa par jadi tanda kalo dong manyasal dong pung dosa-dosa.
Apa yang jadi dalang orang Yahudi pung hari basar Puasa tu kasi unju soal apa yang Yesus Kristus biking. Antua sandiri yang ‘pikol’ katong pung dosa-dosa di atas kayo salib, biar katong bisa talapas dari akang la hidop par biking apa yang batul di muka Allah (1 Petrus 2:24).
Orang Yahudi pung hari basar Roti Seng Pake Ragi (Hari raya Roti Tidak Beragi): Di hari basar ni, orang Israel makang roti seng pake ragi tuju hari sepe-sepe (Kaluar dari Mesir 23:15, 34:18-20; Imam-Imam pung Atorang 23:6), par inga waktu Allah kasi bebas dong pung tete-nene moyang dari negri Mesir. Waktu orang Israel mau kaluar dari tana Mesir, dong pung waktu par siap-siap tu cuma sadiki sa, jadi dong seng pake ragi waktu biking roti par dong pung bakal kaluar dari Mesir (Kaluar dari Mesir 12:39).
Dalang hari basar ni, dong buang ragi samua yang ada di dalang ruma la makang roti yang seng pake ragi, tagal ragi dapa kasi sama deng dosa (Kaluar dari Mesir 12:15-20). Paulus pake carita ini par kasi balajar kalo orang parcaya musti kasi tinggal dong pung kajahatang, macang deng orang Yahudi buang ragi samua waktu hari basar ni (1 Korintus 5:7).
Hari basar ni mulai pas hari basar Paska (Matius 26:17-30; Markus 14:12. Lia jua Orang Yahudi pung hari basar Paska).
Orang Yahudi pung hari basar Walang (pondok daun): Ini ni satu dari orang Israel pung tiga hari basar yang dong musti biking di Yerusalem. Dalang bahasa Ibrani, hari raya ni nama sukkot, yang asal dari kata sukkah, yang pung arti ‘walang’. Dong biking akang par inga Tuhan pung bae par dong pung tete-nene moyang dolo-dolo, waktu dong pung tete-nene moyang tu bajalang langgar padang gurun, la musti tinggal dalang walang-walang yang dong biking dari daong-daong ka dari binatang pung kuli (Imam-Imam pung Atorang 23:42-43; Nehemia 8:13-17). Dong jua biking akang par minta dangke dari Allah par dong pung hasil kabong yang dong su ambe (Carita Ulang 16:13-17). Hari basar ni jatu lima hari abis hari basar Puasa (Lia Orang Yahudi pung hari basar Puasa), dari bulang September tua sampe Oktober muda. Akang bajalang tuju sampe dalapang hari, la hari ka dalapang tu hari yang paleng panting. Dalang hari basar tu, dong musti tinggal dalang walang tu, la musti baca Kitab Torat di muka umum sabang hari (Nehemia 8:18; Yohanis 7:37).
Orang Yahudi pung imam (imam, imam Yahudi): Itu tu orang-orang yang asal dari suku Lewi, kusus dari Harun pung turunang (Kaluar dari Mesir 28:1, 40:12-15). Dong dapa angka par jadi jambatang par Allah deng manusia. Dong pung tugas tu par bakar kamanyaang di muka Allah (Lukas 1:8-10), bawa korbang binatang dari orang Israel par Allah, kasi tau Allah pung pasang par dong (Carita Ulang 27:9-10, 31:9-13, 33:10), sombayang par dong, deng minta Tuhan kasi berkat par dong. (Lia jua Lewi.)
Orang Yahudi pung Imam Basar (Imam Besar, Imam Agung): Orang Yahudi pung Imam Basar tu pamimping dari orang Yahudi pung imam-imam samua (Imam-Imam pung Atorang 21:10-15). Dia musti asal dari Harun pung anana cucu deng dapa pili dari kalompok imam-imam kapala. Satu taong satu kali pas hari basar Puasa, dia maso ka Ruang Paleng Kudus dalang Tampa Sombayang Pusat par bawa dara binatang par jadi korbang par tabus orang Israel pung dosa-dosa (Imam-Imam pung Atorang 16:29-34; Ibrani 13:11. Lia jua Orang Yahudi pung hari basar Puasa).
Apa yang Imam Basar tu biking kasi unju soal apa yang Yesus Kristus biking, cuma deng cara yang batul-batul hebat deng luar biasa. Yesus Kristus seng maso ka dalang Ruang Paleng Kudus yang manusia biking, yang asal dari dunya ni, mar Ruang Paleng Kudus di sorga, satu kali sampe tarus-tarus (Ibrani 4:14, 9:11). Antua jua seng maso bawa dara kambing ka dara ana sapi, mar bawa Antua pung dara sandiri. Antua pung dara tu korbang yang luar biasa deng seng pung kurang sadiki lai, tagal korbang yang Kristus bawa tu kasi barsi katong orang parcaya pung hati kacil dari dosa deng hal-hal yang ada pung guna (Ibrani 7:23-28, 9:12-14. Lia jua Ibrani 10:1-4). Mala dalang kitab Ibrani, Yesus dapa panggel par katong pung Imam Basar (Ibrani 2:17, 3:1, 4:14, 5:9-10, 6:19-20, 7:26-28, 8:1-2, 9:11-12). Lia gambar di Ibrani 5:5.
Orang Yahudi pung imam-imam kapala (imam-imam kepala): Satu kalompok imam yang pung pangaru basar dalang agama Yahudi. Dong tu pamimping-pamimping Sidang Yahudi yang asal dari kaluarga kusus di Israel. Dari dong, satu orang dapa pili par jadi Imam Basar. Dong biasa baku musu deng Yesus (Matius 21:15, 23; Markus 11:18, 15:10; Lukas 19:47—20:2, 22:1-6).
Orang Yahudi pung Pamimping-pamimping Sidang (Mahkamah Agama): Itu tu orang Yahudi pung sidang yang paleng tinggi yang pung tugas par putus orang Yahudi pung urusang-urusang agama. Dong tu imam-imam kapala, guru-guru Torat deng pamimping-pamimping Yahudi. Dong samua ada 70 orang la dong pung pamimping tu Imam Basar.
Orang Yahudi pung tampa sombayang (rumah ibadat): Itu tu tampa par orang-orang yang agama Yahudi bakumpul par ibada deng balajar Kitab Torat deng Allah pung juru-juru bicara pung tulisang pas dong pung hari Barenti Karja. Di hari-hari laeng, dong pake tampa sombayang tu par kasi balajar dong pung anana. Akang biasa ada di kampong-kampong ka kota-kota. Yesus biasa kasi balajar Kabar Bae di situ (Matius 4:23; Markus 1:21-22; Lukas 4:16; Yohanis 18:20). Paulus deng Yesus pung utusang-utusang yang laeng jua biasa kasi balajar Kabar Bae di situ (Utusang pung Carita 13:4-5, 14-16, 14:1, 17:1-3).
Orang Yahudi pung Tampa Sombayang Pusat (Bait Allah, Bait Suci, rumah Tuhan): Itu tu orang Yahudi pung tampa ibada yang cuma ada di Yerusalem. Akang jadi pusat dari sagala macang acara agama Yahudi. Akang jadi simbol kalo Allah ada di tenga-tenga Antua pung orang-orang (Kaluar dari Mesir 25:8; 1 Raja-Raja 8:10-13). Tampa Sombayang Pusat tu dapa biking iko Tenda Sombayang pung model, cuma deng ukurang yang labe basar. Kompleks Tampa Sombayang Pusat tu mangkali barang 446 meter x 296 meter. Ada babarapa bagiang di Tampa Sombayang Pusat tu. Ada tampa par imam-imam bakar kamanyaang deng korbang binatang par Allah (Lukas 1:8-10), ada Ruang Paleng Kudus tampa Allah datang, deng jua ada kintal sabala dalang yang kusus par orang Yahudi, deng kintal sabala luar par orang bukang Yahudi (Markus 11:15-17. Lia jua 1 Raja-Raja 6:1-38, 7:13-51).
Orang Israel jaga pi rame-rame ka Tampa Sombayang Pusat par biking dong pung hari basar sabang taong, macang hari basar Paska, Pentakosta, deng Walang. Yesus jua biasa pi ka Tampa Sombayang Pusat. Di sana, Antua kasi balajar orang (Lukas 19:47; Yohanis 7:10, 14), baku soal jawab deng orang Farisi (Lukas 2:41-52), user orang yang bajual deng yang tukar kepeng (Yohanis 2:13-17), ka baku dapa orang-orang di situ (Yohanis 5:14). Lia gambar di Matius 24:1 deng Lukas 21:5.
Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia (Juruselamat, Kristus, Mesias): Lia Kristus ka Allah yang Kasi Salamat Katong Manusia.
Orang-orang parcaya (orang-orang percaya, orang kudus, jemaat, saudara seiman): Orang-orang parcaya tu, kalompok orang-orang yang sama-sama parcaya Yesus Kristus. Dong dengar Antua pung ajarang la biking iko akang. Par orang-orang parcaya, seng ada yang labe tinggi ka randa, basar ka kacil, tagal dong samua pung Bapa cuma satu sa deng tagal di muka Antua samua orang tu sama. Bapa tu Allah. Dong samua tu Allah pung anana. Tagal itu, orang-orang parcaya musti baku sayang deng kasi ampong satu deng laeng pung sala. Waktu tulis surat par jamaat-jamaat, Paulus ka Yesus pung utusang yang laeng, biasa panggel dong par “basudara”, yang pung arti ‘orang-orang yang sama-sama parcaya Yesus Kristus’.
Yohanis 13:35; Utusang pung Carita 14:22; Roma 12:13; 1 Korintus 1:4; Efesus 1:23; 1 Timotius 4:12; 1 Yohanis 4:7, 5:1
Padang gurun: Padang gurun tu daera yang seng subur jadi biasa seng ada orang yang tinggal di situ. Akang pono deng paser, batu-batu, gunung-gunung batu, deng tatanamang kacil-kacil, mar cuma satu-satu. Akang jau dari kampong. Waktu kaluar dari Mesir, Tuhan bawa orang Israel bajalang langgar padang gurun 40 taong (Carita Ulang 8:2). Yesus jua dapa coba dari Setang pung Raja 40 hari di padang gurun (Matius 4:1-11).
Paska: Lia Orang Yahudi pung hari basar Paska.
Patong-patong (berhala): Lia Dewa-dewa.
Paulus: Dia tu Saulus, orang Yahudi dari suku Benjamin, yang lahir di kota Tarsus, ibu kota propinsi Kilikia. Dari waktu lahir lai dia su jadi warga Roma. Dia tu jua anggota kalompok Farisi. Dolo, dia iko orang-orang Kristen par siksa dong. Mar, waktu Yesus baku dapa dia deng bicara par dia di tenga jalang ka kota Damsik, dia jadi parcaya Antua (Utusang pung Carita 9:1-31). Dia jadi Yesus Kristus pung utusang par orang-orang yang bukang Yahudi (Roma 11:13; Galatia 2:7-9; Efesus 3:7-8), deng jaga bajalang kasi tau Kabar Bae soal Yesus di banya tampa. Dari dia pung karja tu, ada banya jamaat-jamaat Kristen yang badiri di mana-mana, biar kata dia musti sangsara, dapa siksa, ka dapa bui tagal akang (2 Korintus 11:23-30). La par kasi kuat, nasehat, ka tagor jamaat-jamaat tu, dia banya tulis surat par dong, macang surat 1 Tesalonika, 2 Tesalonika, Roma, 1 Korintus, 2 Korintus, Galatia, Kolose, deng Efesus.
Penatua (penatua, pemimpin jemaat, penilik jemaat): Penatua tu orang yang pung tugas par pimping deng kalesang Allah pung jamaat. Dong pung tugas jua par kasi balajar Allah pung ajarang par jamaat. Tagal tugas tu panting paskali, sapa yang mau jadi penatua musti iko atorang-atorang panting (1 Timotius 3:1-7; Titus 1:6-9). Conto sa dong musti pung hidop batul, pung bini musti satu sa, seng maeng serong, seng pamabo, seng sombong, ka seng suka bakalai. Dong musti jaga deng kalesang Allah pung jamaat tu bae-bae. Dong seng bole biking diri macang deng tuang basar yang parenta Allah pung orang-orang tu iko suka, mar musti jadi conto yang bae par dong (1 Petrus 5:1-4).
Pentakosta: Lia Orang Yahudi pung hari basar Pentakosta.
Peti Tampa Simpang Allah pung Parenta (Tabut Perjanjian): Ini ni peti yang orang biking dari kayo akasia deng dapa sopo deng mas. Akang pung panjang mangkali barang 110 cm, lebar 66 cm, deng tinggi 66 cm (Kaluar dari Mesir 25:10-16, 37:1-5). Waktu jamang Musa, dalang peti tu ada batu dua bala yang ada tulis Allah pung atorang-atorang (Carita Ulang 10:1-5), Harun pung tongka yang parna batunas (Orang Israel di Padang Gurun 17:1-11), deng guci mas yang isi manna (Kaluar dari Mesir 16:32-34; Ibrani 9:3-4). Di atas peti tu ada dua patong malekat yang nama kerub (Kaluar dari Mesir 25:17-22, 37:6-9). Kerub-kerub tu tanda kalo Allah ada di situ. Peti ni dapa taru dalang Ruang Paleng Kudus dalang tenda sombayang ka Tampa Sombayang Pusat (2 Orang Israel pung Sejara 5:7-8). Waktu orang Israel baku prang ka pinda ka mana sa, akang biasa dapa bawa di muka paskali par buka jalang par orang-orang yang lewat dari balakang (Orang Israel di Padang Gurun 10:33-36; Yosua 3:1-17). Lia gambar di Ibrani 9:4-5.
Pikirang tajang (bijaksana, hikmat): Pikirang tajang tu kuasa yang Allah kasi par manusia par mangarti ka batul-batul tau apapa. Antua kasi akang par manusia tagal dia taru hormat par Antua (Nasehat-Nasehat 1:7, 2:1-6, 8:10-11, 9:10; Danyel 2:20; Kolose 1:9-10; Yakobis 1:5-8). Deng pikirang tajang yang Allah kasi tu, dia bisa jawab orang-orang yang binci orang-orang parcaya (Lukas 21:15), bantu orang-orang yang parlu (Utusang pung Carita 6:1-3), tolong dong waktu dapa coba (Nasehat-Nasehat 6:23-27), putus parkara deng batul (1 Raja-Raja 3:9, 12), pimping orang banya (Carita Ulang 1:13-15), kasi balajar Kabar Bae (Markus 6:2), deng masi banya lai (1 Timotius 3:2; Titus 2:2; Yakobis 3:13-18).
Tagal Allah pung pikirang tajang, Antua rencana par kasi salamat manusia (Roma 11:33; Efesus 3:10). Antua pung pikirang tajang tu jelas dalang Yesus pung diri (1 Korintus 1:23-24, 30; Kolose 2:3). Deng Yesus pung kamatiang, orang parcaya bisa salamat. Par orang-orang yang seng mau parcaya, ajarang soal mangapa kong Yesus mati di kayo salib tu sama deng barang bodo bagitu. Barang, dong seng mau parcaya deng taru harap par apa yang Allah biking deng Antua pung pikirang tajang par kasi salamat manusia, mar taru harap par dong pung usaha sandiri par jadi salamat (1 Korintus 1:18-25).
Pilatus: Pilatus tu gubernur yang dapa angka dari Raja Basar Roma nama Tiberius, par pegang parenta di propinsi Yudea, Samaria, deng Idumea dari taong 26 sampe taong 36 Waktu Yesus Su Lahir. Dia tu yang kasi jatu hukumang mati par Yesus biar kata dia tau kalo Antua seng sala (Matius 27:11-26; Yohanis 18:28—19:16a).
Pohong ara: Pohong ara pung bua tu amper sama deng bua gondal. Pohong ara biasa batumbu di tana yang babatu. Akang paleng banya batumbu di Palestina. Orang Israel biasa pake akang pung bua par biking kue (1 Samuel 25:18). Dong jua parcaya kalo bua ara ni bisa jadi obat (Yesaya 38:21). Tagal pohong ni panting, akang dapa pake dalang istila macang, “Dudu di bawa dia pung pohong anggor deng pohong ara”. Istila tu biasa dapa pake par dame deng seng kurang apapa satu lai (1 Raja-Raja 4:25; Mika 4:4; Sakaria 3:10). Waktu kasi balajar, Yesus ka Antua pung utusang jua biasa pake akang dalang dong pung ande-ande (Markus 11:12-14, 20-26; Lukas 13:6-9; Yakobis 3:12; Yohanis Dapa Tanda 6:13).
Pohong saitun: Par orang Israel, pohong saitun tu panting paskali. Dari akang pung bua, dong biking minya. Minya ni dapa pake mulai dari par mamasa sampe par tahbis apapa satu bagitu (Kaluar dari Mesir 30:22-33). Minya saitun sandiri jua dapa pake par kasi manyala lampu dalang Tenda Sombayang (Kaluar dari Mesir 27:20; Imam-Imam pung Atorang 24:2). Dalang kitab Sakaria, minya saitun jadi simbol dari Allah pung Roh (Sakaria 4:6, 14).
Dalang Alkitab, pohong saitun jua jadi simbol dari banya hal. Akang jadi simbol par apapa yang subur (Lagu-Lagu 128:3-4), cantik (Yeremia 11:16; Hosea 14:5-7), dame (Carita Mula-Mula 8:10-12), Allah pung kaluarga (Roma 11:17-24), deng Allah pung saksi-saksi (Sakaria 4:11-14; Yohanis Dapa Tanda 11:3-4). Orang yang batul di muka Allah jua dapa kasi sama deng pohong saitun yang kuat (Lagu-Lagu 52:10-11), la dong pung anana sama deng tunas-tunas dari akang pung akar (Lagu-Lagu 128:3).
Dalang Yeremia 11:16, bangsa Israel dapa kasi nama par “pohong saitun yang akang pung daong banya deng akang pung bua-bua bagus”. Paulus pake ande-ande ni par kasi balajar kalo orang bukang Yahudi tu sama deng tunas “saitun utang” yang dapa tempel di “pohong saitun”. Dia pung maksud, tagal orang bukang Yahudi parcaya Yesus, jadi dong dapa berkat yang Allah su janji par orang Yahudi pung tete-nene moyang dolo-dolo (Roma 11:17-24).
Puasa, seng makang-minong: Puasa tu pung arti tahang diri par seng makang ka minong par sadiki tempo. Ada banya alasang mangapa orang puasa. Daud puasa par minta Allah kasi bae dia pung ana (2 Samuel 12:7-23). Yesus puasa 40 hari waktu mau mulai Antua pung karja di dunya (Matius 4:1-2). Orang Yahudi biasa puasa waktu dong pung hari basar Puasa deng waktu manyasal dong pung dosa (Imam-Imam pung Atorang 16:29-31, 23:26-32). Paulus puasa waktu dia mau dapa baptis (Utusang pung Carita 9:9). Orang-orang parcaya dari jamaat di Antiokia ada puasa waktu Allah pung Roh suru dong par kasi pisa Barnabas deng Paulus par dapa utus par kasi tau Kabar Bae (Utusang pung Carita 13:1-3).
Orang dari kalompok Farisi jua biasa puasa dua kali sabang minggu, mar Yesus kasi inga dong jang puasa biar dapa puji deng hormat dari manusia. Puasa yang batul tu biar dong pung parcaya par Allah jadi labe kuat, la deng bagitu Antua nanti balas apa yang bae par dong (Matius 6:16-18).
Raja Basar Roma, Raja Basar (Kaisar): Kaisar tu satu dari orang Roma pung nama fam. Fam ni jadi panting waktu Kaisar Agustus pegang parenta taong 27 Waktu Yesus Balong Lahir (WYBL). Orang-orang paleng taru hormat par dia sampe raja-raja Roma yang nai abis dia pake fam tu jadi dong pung gelar (Lukas 3:1). Waktu jamang Janji Baru, orang biasa panggel Raja Basar Roma sapa sa deng gelar “Kaisar” (Matius 22:21; Markus 12:14; Lukas 20:22; Yohanis 19:12, 15; Utusang pung Carita 17:7). Dia pung kuasa basar paskali deng parenta samua daera dalang karajaang Roma.
Raja-raja Basar Roma yang pegang parenta waktu jamang Janji Baru tu:
1. Raja Basar Agustus. Dia pegang parenta dari taong 27 Waktu Yesus Balong Lahir (WYBL) sampe taong 17 Waktu Yesus Su Lahir (WYSL). Dia tu yang pegang parenta waktu Yesus lahir (Lukas 2:1).
2. Raja Basar Tiberius (taong 14-37 WYSL). Dia yang pegang parenta waktu Yesus mati (Lukas 3:1).
3. Raja Basar Kaligula (taong 37-41 WYSL).
4. Raja Basar Klaudius (taong 41-54 WYSL). Dia pung nama muncul dalang Utusang pung Carita 11:28, 18:2.
5. Raja Basar Nero (taong 54-68 WYSL). Paulus minta dia par urus Paulus pung parkara (Utusang pung Carita 17:7, 25:11-12, 25). Dia tu jua yang kasi jatu hukumang mati par Paulus deng Petrus, deng orang-orang parcaya banya lai.
6. Raja Basar Vespasianus (taong 69-79 WYSL).
7. Raja Basar Titus (taong 79-81 WYSL). Waktu balong jadi Raja Basar Roma, dia yang pimping tantara-tantara par kasi ancor kota Yerusalem taong 70 WYSL.
8. Raja Basar Domitian (taong 81-96 WYSL). Dia tu yang mangkali buang Yohanis di pulo Patmos (Yohanis Dapa Tanda 1:9).
Roh jahat: Lia Setang.
Roma, kota Roma: Kota Roma ni, karajaang Roma pung ibu kota. Kota ni paleng basar. Akang ada di atas tuju gunung. Akang su ada mangkali dari taong 753 Waktu Yesus Balong Lahir. Di kota ni jua ada jamaat Kristen lai. Paulus parna tulis surat par kasi nasehat jamaat di Roma tu (Roma 1:1-7). Paulus kasi abis waktu-waktu sisa dalang dia pung hidop di kota tu jadi tahanang ruma, di ruma yang dia sewa sandiri (Utusang pung Carita 28:16, 30. Lia Kata-Kata Partama surat Roma). Lia peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Sabat: Lia Orang Yahudi pung hari Barenti Karja.
Saduki, kalompok Saduki: Itu tu satu kalompok dalang agama Yahudi. Dong seng talalu banya mar dong pung pangaru basar di orang Yahudi pung agama. Dari dong ada yang jadi orang Yahudi pung imam lai. Dong seng parcaya kalo orang mati bisa hidop kombali (Lukas 20:27; Utusang pung Carita 23:8). Dong seng parcaya kalo malekat deng roh-roh tu ada. Dong tu seng parcaya Yesus pung utusang-utusang pung ajarang. Dong cuma parcaya Kitab Torat yang Musa su tulis.
Samaria, orang Samaria: Samaria tu nama dari satu daera yang ada di sabala utara daera Israel. Orang Samaria tu sapulu suku dari bangsa Israel. Tagal orang Yahudi di Samaria kaweng baku campor deng bangsa laeng, orang Yahudi laeng anggap dong tu bukang orang Israel asli. Orang Yahudi jua anggap dong tu haram jadi dong seng baku tamang ka seng mau maso kaluar deng dong. Kalo bajalang, orang Yahudi seng mau mati-mati bajalang langgar daera Samaria biar kata jalang lewat Samaria tu labe dekat. Mar, Yesus deng Antua pung murid-murid bajalang langgar akang deng kasi balajar Kabar Bae di sana (Yohanis 4:4-42).
Antua banya angka soal masala-masala Yahudi-Samaria tu dalang Antua pung ajarang, macang musti sayang orang laeng macang deng katong sayang katong pung diri sandiri (Lukas 10:25-37), ka katong seng bole lupa par minta dangke dari Allah (Lukas 17:11-19). Mala abis Antua mati, Antua pung murid-murid yang lari talamburang ka sagala tampa tu jua pi kasi tau Kabar Bae soal Antua di sana. Banya orang Samaria jadi parcaya, dapa baptis, deng tarima Allah pung Roh (Utusang pung Carita 8:4-25). Lia peta: Palestina Jamang Yesus Kristus.
Selot, kalompok Selot: Kata selot tu asal dari bahasa Yunani zelotes yang bisa pung arti orang-orang yang sayang Tuhan. Kalompok Selot ni satu kalompok orang-orang Israel yang marontak lawang pemerinta Roma par kasi bebas dong pung bangsa dari pemerinta Roma yang tindis dong. Satu dari Yesus pung murid nama Simon, dari kalompok ni (Matius 10:4).
Setang (roh jahat, roh penyesat, setan): Setang tu roh jahat yang bisa biking orang jadi saki, takanal, gila, mati, deng laeng-laeng lai. Mar setang tu bukang orang-orang mati pung roh, mar malekat-malekat yang dapa buang dari sorga ka dunya sama-sama deng dong pung raja tagal dong marontak lawang Allah (Yohanis Dapa Tanda 12:7-9. Lia jua Setang pung Raja). Setang karja iko Setang pung Raja pung mau. Yesus pung kuasa labe basar dari setang (Roma 8:38-39; Efesus 1:21; Kolose 2:15; 1 Petrus 3:22). Antua deng Antua pung utusang-utusang pung kuasa par user setang dari orang yang takanal (Matius 8:28-32, 12:28; Lukas 10:17; Utusang pung Carita 8:7, 10:38, 13:8-11, 16:18, 19:12).
Setang pung Raja (Iblis): Setang ada paleng banya, mar dong pung raja tu cuma satu sa. Dia yang pegang parenta par setang-setang (Lia setang). Dia dolo tu satu dari Allah pung malekat, mar tagal dia sombong deng inging paskali par dapa hormat deng pegang kuasa macang deng Allah, jadi dia dapa buang ka dunya sama-sama deng malekat-malekat yang iko dia (Yesaya 14:12-15; Yeheskel 28:12b-17; Lukas 10:18; Yohanis Dapa Tanda 12:7-9). Dalang bahasa Yunani, dia jaga dapa panggel deng babarapa nama: partama tu diabolos, yang pung arti ‘tukang tudu’ ka ‘tukang parlente’, tagal dia yang suka tudu Allah pung orang-orang di muka Antua (Ayub 1:6-12; Yohanis Dapa Tanda 12:9-10). Kata kadua tu satanas, yang pung arti ‘musu’ (Yohanis Dapa Tanda 20:2). Dia yang tipu Adam deng Hawa par biking dosa (Carita Mula-Mula 3; 2 Korintus 11:3), la tagal itu sampe samua orang tapisa deng Tuhan Allah (Ayub 2:1-7; Roma 8:2; 1 Yohanis 5:16). Orang Yahudi panggel dia par Beelsebul (Matius 12:24; Lukas 11:15), ka Belial (Lia catatan kaki di 2 Korintus 6:15). Dalang kitab Yohanis Dapa Tanda, dia dapa panggel par naga deng ular tua (Yohanis Dapa Tanda 12, 20:2).
Yesus bilang, dari dolo-dolo lai dia tu tukang bunu orang. Dia seng parna suka deng apa yang batul, tagal di dalang dia seng ada apapa yang batul. Dia salalu bicara putar bale, tagal dia pung tabiat tu su par bagitu suda. Dia tu tukang parlente putar bale. Setang pung Raja tu jua bapa par samua orang yang tukang parlente (Yohanis 8:44), la sapa yang biking dosa tarus, dia tu Setang pung Raja pung ana (1 Yohanis 3:8). Setang pung Raja tu katong pung musu deng salalu siap par biking katong jatu dalang dosa. 1 Petrus 5:8-9 bilang kalo dia ada bajalang kasana-kamari macang deng singa yang bataria basar-basar par cari orang-orang yang dia bisa talang. Mar, waktu Yesus bale kombali, dia nanti dapa hukum di setang-setang pung tampa, dalang api basar yang manyala tarus-tarus, sama-sama deng dia pung malekat-malekat (Matius 25:41; Yohanis Dapa Tanda 20:10).
Silas: Silas ni nama dalang bahasa Yunani, mar dalang bahasa Latin tu Silwanus. Sama deng Paulus, dia ni pung dara Yahudi. Dia ni jua orang Roma yang tinggal di kota Yerusalem. Dia ni jua Allah pung juru bicara. Jamaat Kristen di sana taru hormat par dia. Dia dapa utus ka kota Antiokia par pi batamang Paulus kasi tau Kabar Bae soal Yesus (Utusang pung Carita 15:22). Paulus pili dia par bajalang kasi tau Kabar Bae di kota Derbe, Listra, Filipi, Tesalonika, deng kota-kota laeng lai (Utusang pung Carita 16—17). Dia deng Paulus sama-sama tulis surat par jamaat di kota Tesalonika (1 Tesalonika 1:1, 3:1; 2 Tesalonika 1:1), la abis itu dia bantu Petrus par tulis surat 1 Petrus (1 Petrus 5:12).
Simon: Dalang Alkitab Janji Baru ada babarapa orang yang nama Simon:
1. Satu dari Yesus pung sapulu dua utusang. Yesus jaga panggel dia par Kefas ka Petrus, yang pung arti ‘batu’ (Matius 16:18; Yohanis 1:42). Simon ni deng dia pung ade Andarias, dong pung karja tu buang jareng cari ikang. Dong pung bapa nama Yohanis, mar jua dapa panggel par Yunus (Matius 16:17). Dong asal dari kota Betsaida (Matius 10:2; Markus 1:16-18; Lukas 5:5-11; Yohanis 1:42, 44). Simon Petrus ni yang tulis surat 1 Petrus deng 2 Petrus (Lia Kata-Kata Partama di dua surat tu).
2. Satu dari Yesus pung sapulu dua utusang yang dapa panggel Simon dari kalompok Selot (Matius 10:4. Lia Selot).
3. Maria deng Yusuf pung ana, Yesus pung sudara (Matius 13:55; Markus 6:3).
4. Yudas Iskariot pung bapa. Tagal Simon asal dari kampong Kariot, jadi dia dapa panggel par Simon Iskariot (Yohanis 6:71).
5. Orang Farisi satu yang tinggal di kampong Betania. Dia parna saki lepra (Matius 26:6; Markus 14:3; Lukas 7:36).
6. Orang yang dapa paksa par pikol Yesus pung salib. Dia asal dari kota Kirene, satu kota di negara Libia sakarang, jadi dia dapa panggel par Simon dari Kirene. Dia pung ana par Aleksander deng Rufus (Markus 15:21; Lukas 23:26).
7. Tukang tiop-tiop satu yang ada di kota satu di daera Samaria (Utusang pung Carita 8:5, 9-25).
8. Tukang kasi barsi kuli binatang, yang tinggal di kota Yope (Utusang pung Carita 9:43).
Sorga: Sorga tu tampa Allah tinggal (Carita Mula-Mula 28:17; Lagu-Lagu 33:13; Yesaya 66:1; Roma 1:18; Kolose 4:1). Di sana jua ada malekat-malekat banya paskali (Markus 13:32; Lukas 22:43; Yohanis Dapa Tanda 5:11).
Alkitab kasi tau kalo Yesus tu asal dari sorga. Antua turung ka dunya jadi manusia par tabus katong manusia pung dosa-dosa tagal Antua paleng sayang katong (Yohanis 3:16). Abis Antua bangkit dari kamatiang, Antua bale kombali ka sana (Markus 16:19; Lukas 24:51), par kasi siap tampa par katong orang parcaya (Yohanis 14:2). Satu waktu nanti, katong orang parcaya, yang masi hidop ka yang su mati ka, nanti dapa angka par baku dapa deng Antua (Filipi 1:21-23), biar Antua ada di mana, katong jua ada di situ lai (Yohanis 14:3; 2 Korintus 4:17, 5:1-5; Efesus 2:6).
Sunat: Sunat tu orang Yahudi pung upacara agama yang dong biking par anana laki-laki pas ana tu umur dalapang hari (Carita Mula-Mula 17:12-13; Lukas 1:59, 2:21). Dong biking bagitu par jadi tanda kalo dong tu Tuhan pung orang deng ada pung hak par tarima samua yang Antua janji par dong (Utusang pung Carita 7:8). Seng herang dong jaga panggel orang-orang dari bangsa laeng par “orang-orang yang seng sunat” (Efesus 2:11).
Dalang Janji Baru, orang-orang Kristen yang bukang Yahudi seng dapa paksa par sunat. Par orang-orang yang parcaya Yesus Kristus, bukang sunat badang yang panting mar sunat hati. Itu pung arti, Yesus su roba katong pung hidop jadi baru deng su buang katong pung tabiat hidop yang bardosa tu. Jadi, sunat ka seng sunat tu seng panting (Roma 2:28-29; 1 Korintus 7:19; Galatia 6:15; Kolose 2:11). Mala Paulus bilang kata kalo katong orang parcaya kasi diri par dapa sunat biar Allah kasi salamat katong, itu pung arti katong su anggap apa yang Kristus biking di kayo salib tu seng pung arti apapa (Galatia 5:2-6).
Syalom: Lia dame.
Tampa bakar korbang (mezbah): Frasa tampa bakar korbang tu terjemahan dari kata Ibrani mizbeah, yang pung arti ‘tampa kasi korbang’. Kata mizbeah sandiri asal dari kata Ibrani zabah yang pung arti ‘iris korbang’. Jadi, tampa bakar korbang tu tampa yang orang Israel pung imam-imam pake par bakar korbang yang orang Israel kasi par Allah biar dong bisa jadi barsi dari dong pung dosa-dosa. Ada yang dapa biking dari tana (Kaluar dari Mesir 20:24), mar ada jua dari batu (Carita Ulang 27:5-7).
Di dalang Tenda Sombayang, la abis itu dalang Tampa Sombayang Pusat, ada dua tampa bakar korbang:
1. Tampa bakar korbang yang ada di kintal sabala dalang. Akang biasa dapa pake par bakar binatang yang dapa kasi korbang par Allah (Lia jua Kasi korbang binatang par Tuhan). Akang dapa biking dari kayo akasia, yang dapa sopo deng tambaga. Akang pung rupa amper sama deng kotak basar bagitu. Akang pung panjang deng lebar tu kira-kira 2,6 meter la akang pung tinggi tu kira-kira 1,6 meter (Kaluar dari Mesir 27:1-8; 1 Korintus 9:13).
2. Tampa bakar korbang yang ada dalang Ruang Kudus. Akang biasa dapa pake par bakar kamanyaang par Allah (Lukas 1:8-10). Akang dapa biking dari kayo akasia lai, mar dapa sopo deng mas. Akang pung rupa macang deng meja bagitu. Akang pung panjang deng lebar tu kira-kira 0,5 meter deng tinggi tu kira-kira 1 meter (Kaluar dari Mesir 30:1-10).
Tanda herang (mujizat, tanda-tanda ajaib): Tanda herang tu hal yang luar biasa yang Allah biking lewat Antua pung orang-orang. Conto macang kasi bae orang saki, kasi hidop orang mati, kasi makang banya orang dari makanang sadiki, user setang dari orang-orang, deng masi banya lagi (Lia Tanda-tanda Herang yang Yesus Biking dalang Daftar Topik Janji Baru di halaman 886-889). Tanda-tanda herang yang Yesus ka Antua pung orang-orang biking tu pung maksud biar orang-orang bisa parcaya kalo Yesus tu Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia deng parcaya kalo Antua tu Allah pung Ana. La sapa yang parcaya par Antua, dong bisa hidop tarus-tarus deng Antua (Yohanis 20:30-31). Allah biking tanda herang par satu orang tu biasa tagal dia parcaya Antua (Matius 8:5-13; Markus 7:24-30; Ibrani 11:29-30). Orang Yahudi pung pamimping-pamimping parna minta Yesus biking tanda herang par dong mar Antua seng biking akang tagal Antua tau kalo dong seng parcaya Antua (Matius 16:1-4).
Taru tangang (meletakkan tangan, penumpangan tangan): Taru tangang ni satu simbol dalang upacara agama deng maksud par kasi berkat (Matius 19:13-15; Markus 10:16), kasi bae orang saki (Matius 9:18, 25; Lukas 4:40; Utusang pung Carita 9:12, 17-18), ka kasi kuasa dari Allah par biking tugas kusus (Orang Israel di Padang Gurun 8:10; Utusang pung Carita 6:6, 8:17; 1 Timotius 4:14, 5:22; 2 Timotius 1:6). Seng jelas kata taru tangang tu taru di sabala mana, mar waktu Yakub kasi berkat par dia pung cucu-cucu, dia taru tangang di atas dong pung kapala (Carita Mula-Mula 48:14, 17).
Tenda Sombayang (Kemah suci, Tabernakel): Itu tu tampa orang Israel ibada deng kasi korbang par Allah, waktu balong ada Tampa Sombayang Pusat di kota Yerusalem (Lia Orang Yahudi pung Tampa Sombayang Pusat). Tenda tu bisa dapa bongkar-pasang, tagal orang Israel musti bajalang pinda-pinda di padang gurun. Akang dapa biking iko apa yang Allah kasi unju par Musa di atas gunung Sinai (Lia Kaluar dari Mesir 24:12, 25:8-9, 40. Lia jua gambar di Ibrani 8:5). Akang dapa biking dari kuli binatang deng ada pagar koliling akang. Pagar tu pung ukurang mangkali barang 45 meter x 22 meter (Kaluar dari Mesir 26:1-37, 27:9-19). Di tenda tu ada Ruang Kudus deng Ruang Paleng Kudus (Kaluar dari Mesir 26:33-34). Di Ruang Kudus, imam-imam maso par biking dong pung tugas imam. Mar di Ruang Paleng Kudus, cuma Imam Basar sa yang bisa maso, satu kali satu taong par bawa dara binatang par jadi korbang par hapus orang Israel pung dosa-dosa (Ibrani 9:1-7. Lia jua Orang Yahudi pung hari basar Puasa).
Tenda Sombayang tu tampa par Allah datang baku dapa orang Israel, jadi tenda tu sama deng simbol kalo Allah ada di tenga-tenga dong. Yesus pung murid-murid pake latar balakang pikirang ni par kasi balajar orang parcaya kalo waktu Yesus datang ka dunya, itu pung arti Allah su ada di tenga-tenga Antua pung orang-orang (Matius 1:23; Yohanis 1:14, 14:6-11; Ibrani 9:11-15).
Tesalonika, kota Tesalonika: Lia Kata-Kata Partama surat 1 Tesalonika deng 2 Tesalonika. Lia jua peta: Paulus pung Jalang par Kasi Tau Kabar Bae.
Timotius: Lia Kata-Kata Partama surat 1 Timotius deng 2 Timotius.
Titus: Lia Kata-Kata Partama surat Titus.
Torat: Lia Kitab Torat yang Musa su Tulis.
Tuang Guru (Rabi): Istila ni asal dari bahasa Ibrani rabbi yang pung arti tuang, bapa, ka guru. Murid-murid pake istila ni par panggel dong pung guru (Markus 9:5). Istila ni jua biasa dapa pake dari Yesus pung murid-murid par panggel Antua (Matius 26:25; Markus 9:5; Yohanis 9:2, 13:13-14, 20:16). Orang-orang jaga pake istila ni par orang yang dong hormat (Lukas 3:12; Yohanis 6:25), ka par jadi gelar par guru-guru basar ka yang pung pangaru dalang masarakat (Matius 23:7, 10:25; Yohanis 1:49, 3:2). Istila ni jua jadi gelar resmi par orang Yahudi pung guru-guru Torat (Lukas 2:46; Matius 23:7; Utusang pung Carita 5:34, 22:3. Lia jua Guru-guru Torat).
Tuhan, tuang (Tuhan, Tuan): Tuhan ka tuang tu orang yang pung kuasa par orang laeng. Tagal Tuhan ka tuang tu orang yang katong hormat, katong kasi katong pung hidop par biking apa sa yang Antua suru. Dalang bahasa Yunani, kata par Tuhan ka tuang tu kata kurios. Akang bisa pung arti Tuhan (Yohanis 13:13-14; Utusang pung Carita 26:15; 1 Korintus 8:6), tuhan (1 Korintus 8:5), tuang (Lukas 14:21-22), orang yang punya kabong deng binatang (Markus 12:9), ka bapa (Matius 8:2). Tagal Tuhan tu pung kuasa par manusia, Antua jua dapa panggel par “Raja dari sagala raja deng Tuhan dari sagala tuhan” (1 Timotius 6:15; Yohanis Dapa Tanda 19:16).
Tuhan pung Kitab Torat yang Musa su tulis: Lia Kitab Torat yang Musa su tulis.
Tuhan pung orang-orang (orang kudus): Istila ni biasa dapa pake par bangsa Israel (Lukas 2:32), tagal Allah pili dong deng ika janji deng dong deng parenta dong par dapa sunat par jadi tanda dari janji tu. Dalang Janji Baru, istila Tuhan ka Allah pung orang-orang tu kasi unju soal orang-orang yang parcaya Yesus, yang beda deng orang-orang yang seng parcaya (1 Korintus 6:1; Yohanis Dapa Tanda 11:16-18). Dong su dapa pili par jadi Antua pung orang-orang, bukang tagal dong su dapa sunat, mar tagal Antua pung Roh karja dalang dong pung hati. Dong tu orang-orang yang satu hati deng Antua deng yang salalu iko Antua pung mau biar kata dong susa deng sangsara. Dong tu orang-orang yang batul di muka Antua, seng sama deng orang-orang yang hidop iko dunya pung mau (Yohanis 17:6, 13-19).
Dalang kitab Yesus pung Utusang-Utusang pung Carita deng dalang Paulus pung surat-surat, istila ni banya dapa pake par bicara soal orang-orang Kristen yang tinggal di satu daera, macang di kota Yerusalem (Utusang pung Carita 9:13; Roma 15:25-26), kota Lida (Utusang pung Carita 9:32), deng kota Korintus (1 Korintus 1:2), ka orang Kristen dalang arti umum (Roma 16:2; 2 Tesalonika 1:10; Ibrani 6:10; Yudas 3). Di kitab Yohanis Dapa Tanda dari Tuhan, istila ni dapa pake waktu bicara soal orang-orang Kristen yang mati ka dapa bunu tagal dong kasi tau orang-orang soal Yesus (Yohanis Dapa Tanda 13:7, 17:6).
Tukang tagi pajak (pemungut cukai): Tukang tagi pajak tu orang-orang yang karja par pemerinta Roma par kumpul pajak. Babarapa orang Yahudi karja jadi tukang tagi pajak, biar kata pemerinta Roma tu tindis bangsa Yahudi. Waktu biking dong pung karja tu, ada yang tagi labe dari apa yang orang musti bayar, biar dong bisa dapa untung (Lukas 19:2, 8). Tagal dua hal tu sampe orang-orang Yahudi anggap dong tu orang bardosa (Lukas 19:7). Mala dong pung nama biasa muncul dalang satu frasa sama-sama deng orang bardosa (Matius 9:10-11, 11:19; Lukas 5:30). Satu dari Yesus pung murid nama Matius, yang jua dapa panggel par Lewi, dolo parna karja jadi tukang tagi pajak (Matius 9:9; Markus 2:13-17; Lukas 5:27-28).
Waktu dunya su mau abis (akhir zaman, hari penghakiman, kiamat): Waktu dunya su mau kiamat ka su mau abis tu, itu mulai waktu Yesus datang ka dunya jadi manusia (Ibrani 1:1-2; 1 Petrus 1:20), sampe waktu Yesus bale kombali ka dunya (Matius 24:29-31; 2 Petrus 3:3-4, 10).
Waktu Yesus bale kombali ka dunya, Antua nanti pegang parenta jadi Raja (Matius 25:31-34). Waktu itu, orang-orang parcaya yang su mati, dong nanti dapa kasi hidop dari kamatiang, la sama-sama deng orang-orang parcaya yang masi hidop, dong nanti dapa bawa par baku dapa deng tinggal sama-sama deng Kristus tarus-tarus (1 Korintus 15:20-23, 42-57; Filipi 3:21; 1 Tesalonika 4:13-18).
Waktu Yesus bale kombali ka dunya deng Antua pung kuasa yang basar, Antua nanti jadi hakim par samua orang, bukang cuma orang yang seng parcaya sa (Matius 24:27-31; 2 Tesalonika 1:7-10, 2:8; Yohanis Dapa Tanda 19:11-16). Antua yang dolo parna mati par kasi salamat manusia dari hukumang tagal dosa, Antua tu jua yang nanti putus kata dong nanti hidop tarus-tarus ka dapa hukum tarus-tarus (Yohanis 5:22, 26-27, 29; 2 Korintus 5:10).
Waktu Antua bale, Antua nanti kasi ancor kamatiang deng hukum Setang pung Raja (1 Korintus 15:25-26; Yohanis Dapa Tanda 20:10). La samua yang ada di dunya sakarang yang su rusak tagal manusia pung dosa tu, Antua nanti biking akang jadi baru (Roma 8:19-22). Antua nanti biking langit baru deng dunya baru, mala biking samua jadi baru (Yohanis Dapa Tanda 21:1—22:5). Di sana, Kristus deng Antua pung orang-orang nanti ada sama-sama.
Warga Roma (warga negara Roma): Orang seng parlu pung dara Roma par bisa jadi warga Roma. Pemerinta Roma bisa angka warga par jadi orang Roma, kalo dong biking apapa yang bae paskali par pemerinta ka kalo dong bali hak par jadi warga Roma (Utusang pung Carita 22:28a). Orang tatua yang jadi warga Roma jua bisa kasi turung dong pung hak tu par dong pung anana (Utusang pung Carita 22:28b). Orang yang jadi warga Roma seng bisa dapa hukum cambok sabarang kalo balong dapa sidang (Utusang pung Carita 22:25-29), apalai sampe dapa hukum mati. Dong jua dapa hak par baku dapa deng raja basar Roma kalo dong seng puas deng sidang pung hasil (Utusang pung Carita 25:10-12).
Yahudi: Kata Yahudi asal dari bahasa Ibrani Yehudah. Yehuda tu satu dari Yakub pung ana (Carita Mula-Mula 29:35, 35:23, 49:10). Ada dua hal panting waktu bicara soal Yahudi.
1. Orang Yahudi: Waktu karajaang Israel tapica jadi dua, karajaang Israel Utara biasa dapa panggel par karajaang Israel sa, la karajaang Israel Salatang biasa dapa panggel par Karajaang Yehuda. Waktu karajaang Yehuda dapa kasi kala dari karajaang Babel, banya dari dong yang dapa tahang di negri Babel. La waktu dong pung anana cucu dapa kasi ijin pulang, dong yang bale tu banya dari karajaang Yehuda. Waktu itu, nama Yahudi umum dapa pake par samua orang Israel, seng lia kata dong dari bagiang mana (Esra 6:7; Nehemia 6:6; Ester 2:5-6, 3:6, 10; Yeremia 44:1; Danyel 3:8). Waktu jamang Yesus, istila Yahudi, Ibrani, ka Israel dapa pake baku ganti deng arti yang sama (Matius 2:2; Yohanis 1:19; Utusang pung Carita 2:5; Roma 1:16, 2:28-29, 11:1; 1 Korintus 9:20; 2 Korintus 11:22; Galatia 2:14; Filipi 3:5). Waktu itu, istila-istila tu dapa pake par biking beda dong deng orang-orang bukang Yahudi yang somba Allah ka orang Samaria. Daera tampa orang Yahudi tinggal tu dapa kasi nama par Yudea. Waktu jamang Yesus, Yudea tu propinsi dalang karajaang Roma.
Alkitab kasi balajar katong kalo Allah su pili bangsa Yahudi kamuka par jadi Antua pung orang-orang, biar lewat dong, samua bangsa di dunya bisa dapa berkat dari Antua. Antua ika janji deng bangsa Yahudi deng kasi Antua pung kata-kata par dong (Roma 3:1-2). Dari bangsa Yahudi tu Yesus lahir ka dunya jadi manusia (Roma 1:3), biar samua orang yang parcaya Antua, Yahudi ka bukang Yahudi ka, bisa dapa kasi salamat (Yohanis 3:16).
2. Agama Yahudi: Agama Yahudi tu orang Israel pung agama. Akang pung dasar tu lima kitab Torat yang Musa su tulis deng Allah pung juru-juru bicara pung tulisang, yang katong sakarang bilang akang par Janji Lama.
Yakobis: Dalang Alkitab Janji Baru ada babarapa orang yang nama Yakobis:
1. Sebedeus pung ana. Yakobis deng dia pung sudara Yohanis tu pung karja par buang jareng cari ikang (Markus 1:19-20). Yesus pili dia par jadi satu dari Antua pung sapulu dua utusang (Lukas 6:13-16). Abis Yesus su nai ka sorga, raja Herodes suru orang bunu dia (Utusang pung Carita 12:1-2).
2. Yesus pung sudara (Matius 13:55). Abis Yesus su nai ka sorga, dia jadi pamimping par orang-orang parcaya di Yerusalem (Utusang pung Carita 21:17-18; Galatia 1:18-19, 2:6-9). Dia yang tulis kitab Yakobis (Lia Kata-Kata Partama kitab Yakobis).
3. Alpeus pung ana. Yesus pili dia par jadi satu dari Antua pung sapulu dua utusang (Matius 10:1-4; Lukas 6:13-16).
4. Satu orang yang jaga dapa panggel par Yakobis muda. Dia pung sudara nama Yoses deng dong pung mama nama Maria (Markus 15:40). Yakobis muda ni mangkali orang yang sama deng Alpeus pung ana Yakobis di nomor 3 atas, mar seng ada yang batul-batul tau.
Yerusalem: Yerusalem tu kota paleng panting par orang Israel (Lia peta-peta di halaman paleng balakang dalang Janji Baru). Akang jaga dapa panggel jua par kota Sion, Sion pung anana parampuang, Kota Daud, Kota Kudus (Yesaya 48:2; Danyel 9:24; Nehemia 11:1), Allah pung kota ka Raja Basar pung kota (Lagu-Lagu 48:2; Matius 5:35). Akang jadi ibu kota karajaang Israel waktu Raja Daud deng Salomo jadi raja. La waktu karajaang Israel tapica jadi dua karajaang, Yerusalem jadi ibu kota karajaang Yehuda. Di sana ada orang Yahudi pung Tampa Sombayang Pusat. Orang Yahudi dari antero dunya jua jaga pi ka sana pas hari-hari basar panting macang Paska, Pentakosta, deng Walang. Lia jua Orang Yahudi pung hari basar Paska, Orang Yahudi pung hari basar Pentakosta, deng Orang Yahudi pung hari basar Walang.
Orang Yahudi parcaya kalo Mesias, Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia tu, nanti datang la pegang parenta di kota Yerusalem. Tagal itu, waktu Yesus maso ka kota Yerusalem nai keledai, orang-orang pikir kalo Antua tu Orang yang dong tunggu-tunggu par parenta jadi raja Israel la kasi kala bangsa Roma yang tindis dong (Lukas 19:11, 37-38).
Yesus Kristus pung utusang (rasul, rasul Kristus): Yesus pung utusang tu sapulu dua murid yang Antua pili deng utus par kasi balajar Kabar Bae soal Antua (Markus 3:13-15). Antua pili dong deng kasi balajar dong biar abis Antua bale ka sorga, dong bisa kasi balajar deng kasi tau apa yang dong dengar deng lia deng dong pung mata kapala sandiri (Matius 28:16-20; Yohanis 15:18, 26-27; Utusang pung Carita 1:6-8, 5:32, 10:39-41; 1 Yohanis 1:1-4). Mala satu dari dong pung tanggong jawab yang paleng panting tu par kasi balajar Kabar Bae (Utusang pung Carita 5:42, 6:2-4). Tagal itu kong Antua kasi kuasa par dong par biking tanda herang, par jadi bukti kalo apa yang dong bilang tu batul (Matius 10:1, 8; Utusang pung Carita 14:2-3; Ibrani 2:3-4. Lia jua Tanda Herang). Waktu gareja su tamba hari labe tamba basar, ada orang laeng macang Paulus, Barnabas, Yesus pung sudara Yakobis yang jua dapa anggap dapa kuasa par jadi Yesus pung utusang (Roma 16:7; 1 Korintus 9:1-2, 15:8-11; Galatia 1:19; 1 Tesalonika 1:1, 2:6).
Yohanis: Dalang Alkitab Janji Baru ada babarapa orang yang nama Yohanis.
1. Sebedeus pung ana. Yohanis tu deng dia pung sudara Yakobis pung karja par buang jareng cari ikang (Markus 1:19-20). Yesus pili dia par jadi satu dari Antua pung sapulu dua utusang (Lukas 6:13-16). Dia tu yang tulis kitab Yohanis deng surat 1, 2 & 3 Yohanis (Lia Kata-Kata Partama kitab Yohanis deng surat 1, 2 & 3 Yohanis). Waktu dia su tua, dia dapa tangkap la dapa bui di pulo Patmos. Dari situ dia tulis kitab Yohanis Dapa Tanda dari Tuhan (Lia Kata-Kata Partama kitab Yohanis Dapa Tanda dari Tuhan).
2. Yohanis Tukang Baptis. Dia tu Sakaria deng Elisabet pung ana (Lia Yohanis Tukang Baptis).
3. Satu orang yang dapa panggel par Markus ka Yohanis Markus (Utusang pung Carita 12:25, 13:5, 13, 15:36-39). Dia tu Barnabas pung orang tatua pung sudara pung ana (Kolose 4:10). Dia jaga tolong Paulus deng dia pung karja par kasi tau Kabar Bae soal Yesus (2 Timotius 4:11; Filemon 24). Dia tu jua Petrus pung tamang (1 Petrus 5:13). Dia tu Markus yang tulis kitab Markus (Lia Kata-Kata Partama kitab Markus).
4. Simon Petrus deng Andarias pung bapa, yang jua dapa panggel par Yunus (Matius 16:17; Yohanis 1:40-42).
Yohanis Tukang Baptis (Yohanis Pembaptis): Yohanis tu Sakaria deng Elisabet pung ana (Lukas 1:5). Dari waktu dia balong ada dalang Elisabet pung poro lai, Allah su kasi tau par Sakaria lewat Antua pung malekat kalo Yohanis pung tabiat deng kuasa yang ada dalang dia tu sama deng Allah pung juru bicara Elia dolo-dolo. Dia nanti biking banya dari orang Israel bale kombali par Tuhan (Lukas 1:11-17).
Dia tu Elia yang orang Israel tunggu-tunggu, yang datang kamuka Orang yang Allah su Angka par Kasi Salamat Manusia (Matius 17:11-13). Dia tabaos di padang gurun par kasi siap jalang par Tuhan Yesus mau datang, sama deng apa yang Allah pung juru-juru bicara Yesaya deng Malaki su bilang (Yesaya 40:3-4; Malaki 3:1, 4:5-6; Markus 1:2-3). Dia kasi tau orang-orang kalo dong musti kasi tinggal dosa-dosa la kasi diri par dapa baptis (Markus 1:4; Lukas 3:3-17). Dia jua baptis Yesus waktu Yesus mau mulai Antua pung karja di dunya (Matius 3:13-15).
Sama deng Elia, dia pake baju panjang dari bulu deng rim dari kuli binatang (2 Raja-Raja 1:8; Markus 1:6). Yohanis dapa bui la dapa bunu tagal tagor Herodes par kaweng deng Herodes pung konyadu (Markus 6:14-29; Lukas 3:19-20). Lia jua Elia.
Yudas: Dalang Alkitab Janji Baru ada babarapa orang yang nama Yudas:
1. Orang yang jual Yesus (Matius 26:14-16, 47-50). Dia pung bapa pung nama Simon (Yohanis 6:71, 13:21-26). Dia dapa panggel Yudas Iskariot, tagal dia dari kampong Kariot. Dia satu dari Yesus pung sapulu dua murid (Matius 10:4). Dia pegang Yesus deng murid-murid pung kas kepeng.
2. Satu dari Yesus pung sapulu dua murid, yang jua dapa panggel par Tadeus dalang kitab Matius deng Markus. Dia tu pung bapa nama Yakobis (Lukas 6:16; Yohanis 14:22; Utusang pung Carita 1:13).
3. Maria deng Yusuf pung ana, Yesus pung sudara (Matius 13:55). Dia tu yang tulis surat Yudas (Lia Kata-Kata Partama surat Yudas).
4. Satu orang di kota Damsik. Saulus tinggal di Yudas tu pung ruma (Utusang pung Carita 9:11).
5. Satu orang parcaya di jamaat di Yerusalem. Dia biasa dapa panggel par Barsabas. Orang-orang parcaya di situ taru hormat par dia. Dia tu jua satu dari Allah pung juru-juru bicara (Utusang pung Carita 15:22-32).
6. Satu orang dari propinsi Galilea yang parna kumpul orang-orang Yahudi laeng par malawang pemerinta Roma, mar dia dapa bunu (Utusang pung Carita 5:37).
Yusuf: Dalang Alkitab Janji Baru ada babarapa orang yang nama Yusuf:
1. Tukang kayo yang tinggal di kampong Nasaret. Dia tu Raja Daud pung turunang. Dia batunangang deng Maria, Yesus pung mama (Matius 1:16, 18-25, 13:55; Lukas 2:4-5).
2. Yesus pung sudara (Matius 13:55).
3. Yusuf yang asal dari kota Arimatea. Dia tu orang kaya. Dia satu dari orang Yahudi pung Pamimping-pamimping Sidang yang paleng dapa hormat. Yusuf ni jadi Yesus pung murid. Dia ambe Yesus pung mayat la kubur Antua dalang dia pung kubur (Matius 27:57-60; Markus 15:42-46; Lukas 23:50-55; Yohanis 19:38).
4. Orang Lewi satu yang jaga dapa panggel dari Yesus pung utusang-utusang par Barnabas. Dia asal dari pulo Siprus (Utusang pung Carita 4:36, 11:23-24). Dia jaga pi deng Paulus par kasi tau Kabar Bae soal Yesus (Utusang pung Carita 14).