Lihtaan nin Hahabi a Hukat Ipalinaw
Aaron Hiyay Aaron ye lahi nan Levi a magha kanlan labinluway aanak nan Jacob. Hiyay Aaron ye kauna-unaan a dinyag nan Apo Dioh a padi. Imbilin nan Apo Dioh a hilay kaganaan a padi ha Israel, ket mangibat hila ha lahi nan Aaron (Exodo 30:30; Bibilang 16-17; Lucas 1:5; Didiyag 7:40; \xt Hebreo 5:4; Hebreo 7:11; Hebreo 9:4).
Abraham Hiyay Abraham ye unan lahi lan Jujudio. Bayo naya po nakatatanda ye Apo Dioh, hinagyat na yan Apo Dioh a makew ha lugal a ipakit na kana, ta yati ye lugal a ibyay nan Apo Dioh kana boy kanlan lalahi na. Katatanda yay Abraham uli ha mapah-ey a pamteg na kanan Apo Dioh (Genesis 12:1-9; Genesis 17:4-5; Roma 4:1; Galacia 3:6-7).
Adan Hiyay Adan ye unan tao a pinalhowa nan Apo Dioh. Noba ulita hiya boy hiyay ahawa na a hiyay Eva ket ahe nanumbong ha bilin nan Apo Dioh, nagkahalanan hila, ket hukat hilan mipalakew ha kapaduhaan a homain anggaan (Genesis 2:7-3:24; Roma 5:12-15; 1 Timoteo 2:13-14).
Alpha boy Omega Hiyay Alpha ye unan litla nin alpabeton habin Griego boy hiyay Omega ye kalampohan a litla. Ha Impakit 1:8; 21:6; 22:13, hiyay Apo Jesus ye anhabtan Alpha boy Omega, hiyay labay habiyen, hiya ye pinandugiyan boy boy kalampohan nin kaganaan.
Amin Ha habi lan Jujudio, hiyay labay habiyen nin “Amin” ket “Palyadiyen mo dayi” o “Peteg yain”. No main makigwang, habiyen lan tatao a “Amin” no peteg ye hinabi lan nakigwang. Ha Impakit 3:14, hiyay Apo Jesus ye anhabtan “Amin”, ta hiyabay ye kaptegan.
Anghil Hilay aanghil nin Dioh, angkumonin hila ha adapan na. Aliwa hilan tao, no aliwan ihpidito. Ahe hila makit nin tao no ahe la ipakit ye hadili la. Hiyay Apo Dioh, an-itubol na hilay aanghil ha babe-luta ta-omen la diyagen ye an-ipadyag na kanla (Lucas 1:26-38; Didiyag 12:6-11). Ket angkalingayen la hilay pagtao nan Apo Dioh (Hebreo 1:14).
Apo Hiyay habin Apo ha Bayon Tipan ye ibat ha habin kyrios ha habin Griego. Ket hiyay labay habiyen nin kyrios, ket amo, mānakop, nagkonin, o malyadi met habin pamyay galang ha taon katongtong. No habiyen lan tatao a hiyay Jesus ye Apo la, hiyay labay habiyen, anggalangen la yay Apo Jesus boy ambalayen laya bilang amo la a ampaghilbiyan boy anhumbongen la (Roma 10:9; 1 Corinto 12:3).
Apohtol Malabong ye mānumbong nan Apo Jesus. Pinili na hilay labinluwa a anhabtan nan apohtol. Hiyay labay habiyen, hila ye intubol nan Apo Jesus a makew ( Lucas 6:12-16; Roma 1:1; Efeso 2:19-20) mamapteg nin nakit la ha bi-ay nan Apo Jesus boy hila ye mangipatanda nin Manged a Balita a tungkol kana. Hilatin aapohtol ye nag-ilyadin mānguna lan māmteg nan Apo Jesus.
Bawtihmo Hinabi nan Juan a Māmawtihmo kanlan tatao a katapulan a maghehe hila ha kakahalanan la boy pabawtihmo ha lanom ta-omen matandaan nin tatao a peteg a naghehe hilayna. No pabawtihmo ye maghay tao kanan Apo Jesus, ket labay nan habiyen kanlan tatao ket ampaghehe ya ha kakahalanan na, ampamteg yayna kanan Apo Jesus, boy labay nay manumbong kana (Mateo 3:11; Marcos 1:8; Mateo 28:19).
Bibilin Hiyay andektan nin Bibilin ket hilay unan lima a lilibdo ha Biblia (Genesis, Exodo, Levitico, Bibilang, Deuteronomio). Anti kanlan hilatin lilibdo ye bibilin a impahulat nan Apo Dioh kanan Moises ha ikanged lan tatao na boy ha kaganaan a tatao ha babe-luta.
Cristo Hiyay habin Cristo ket habin Griego a hiyay labay habiyen “taon tiniihan nin ladak”. Ha habin Hebreo, hiyay habin Mesias ket labay habiyen met a “taon tiniihan nin ladak”. Ha hatew, no pilien nan Apo Dioh ye maghay tao a mag-ilyadin poon lan Israelita, patiihan naya ha padi nin ladak bilang pagkakitan a hiya ye pinili nan Apo Dioh a mag-ilyadin poon. Kaya-bay ha impangako nan Apo Dioh a itubol nay Māngiligtah kanlan tatao na a mangidugi nin panakop nan Apo Dioh ha babe-luta, hinabtan na yan “Mesias” o “Cristo”. Hilay Jujudio hatew, ampangagad hilan panlumateng nan Cristo noba kalabongan kanla ye ahe namteg a hiyay Apo Jesus ye Cristo.
David Ha kaganaan a popoon lan Israelita hatew, hiyay Poon David ye pinakamanged. Ha hatew, hinabi lan popodopita a impangako nan Apo Dioh a hiyay Cristo a lumateng ket lahi na yan Poon David. Malyadi bahaen ye tungkol ha bi-ay boy pamoon nan David ha 1 Samuel 17 anggan 2 Samuel 24.
Elias Hiyay Elias ye podopita nan Apo Dioh ha panaon nin Alan a Tipan. Pinaghabiyan nay maghan poon a ampanggalang ha diohdiohan. Ha panaon nin Bayon Tipan, an-agaden lan Jujudio a lumateng yayna man ye Elias ta-omen na hila ihadya ye tatao ha panlumateng nan Cristo. Noba aliwan hiyay Elias ye linumateng no aliwan hiyay Juan a Māmawtihmo, ket hiyabay ye nangihadya nin tatao ha panlumateng nan Cristo (1 Poon 17-19; Malakias 4:5-6; Mateo 11:12-14; Lucas 1:17; Roma 11:2-4; Santiago 5:17).
Emperador Hiyay poon ha Roma ket hiyabay ye Emperador. Ulita malabong ye nanahyon a anhakopen nin Roma hatew, ket main yan tubat a kapalyadiyan ye Emperador.
Hebreo Hiyay labay habiyen nin Hebreo ket Judio. Hilay Jujudio o Hebreo, hilabay ye lahi nan Abraham. Hiyay habi lan Jujudio ket anhabtan met “Hebreo”. Kalabongan a habi ha Alan a Tipan ket nakahulat ha habin Hebreo.
In-Anak nin Tao a ibat ha langit Ha panaon nin Alan a Tipan, impakit nan Apo Dioh kanan podopita Daniel ye maghay tao a lumateng ibat ha owep ha lowang a main kapalyadiyan boy kahnagan (Daniel 7:13-14). Nakew ya ha adapan nan Apo Dioh boy binyanan na yan Apo Dioh nin katungkolan ha kaganaan a nanahyon boy tatao, ta hiya ye mamoon makanoman. Hiyay podopita Daniel, ahe na tanda no aya yain a tao a impakit nan Apo Dioh kana ha leplep. Inhulat na a ba-mo yan Anak nin Tao. Ha pawa naynan anhabiyen nin Apo Jesus a hiyabay ye “in-Anak nin Tao a ibat ha langit” (Lucas 19:10 ), anhabiyen na a hiyabay ye taon nakit nan Daniel ha leplep na hatew.
Insenso Hiyay insenso ket tubat a mabango. Yadi ya ha yatek nin kayo o ha bōng o yamot nin kayo. An-ulamen la ha Timplo ye insenso ta-omen makapabango legan ampakigwang hilay tatao kanan Apo Dioh. (Lucas 1:9-11; Impakit 5:8; 8:3-4; 18:13).
Isaac Hiyay Isaac ye anak nan Abraham boy Sara. Impangako nan Apo Dioh kanan Abraham a magkaanak yan laki a mag-ilyadin pangibatan nin malabong a lalahi na. Impangako na met Apo Dioh a gawien nay tatao ha lahi na ta-omen matupad ye tikih na ha babe-luta. Noba hiyay Sara, bawog ya boy matoa yayna. Kaya-bay kapagtakaan ye nalyadi, ta nabuktot yay Sara boy in-anak na yay Isaac. Yatin kapagtakaan ye pagkakitan a tupaden nan Apo Dioh ye papangako na (Didiyag 7:8; Roma 9:7; Hebreo 11:9; 11:17-19).
Isaias Hiyay Isaias ye maghay podopita nan Apo Dioh. Mabuyot po a panaon bayo linumateng yay Apo Jesus ha babe-luta, hinabi naynan Isaias ye malabong a babagay tungkol ha bi-ay nan Apo Jesus (Mateo 3:3; Didiyag 8:30; Roma 9:27-29).
Israel Israel ye ngalan a in-ibyay nan Apo Dioh kanan Jacob. Hiyay Jacob o Israel, main yan labinluway aanak a nag-ilyadin labinluway lahi nin Israel. Hilatin tatao, anhabtan hilan “tatao nin Israel”, “Jujudio”, boy “Hebreo” (Genesis 32:28; Mateo 8:1; Lucas 4:25).
Jacob Hiyay Jacob ye anak nan Isaac. Hiyay indo na ket hiyay Rebeka. Main yan kambal a hiyay Esau. Agya hiyay Esau ye kaka nan Jacob, hiyay Jacob ye pinili nan Apo Dioh. Hiyay Jacob ye pinangibatan nin kaganaan a Jujudio makauli ha labinluway aanak na (Genesis 27-35).
Jeremias Hiyay Jeremias ket maghay podopita nan Apo Dioh. Ha panaon a malabong ye Jujudio a ahe ampanumbong ha Habi nin Dioh, imbabala nan Jeremias kanla a katapulan hilan maghehe. Malabong met ye hinabi na tungkol kanan Cristo a lumateng (Mateo 2:17; 16:14; 27:9). Inhulat nan Jeremias ye lilibdon Jeremias boy Pangandang ha Alan a Tipan.
Josue Ha natey yay Moises, hiyay Josue ye naihagilin mānguna ha Israel (Deuteronomio 31:1-15). Hiyabay ye nanguna kanla ha hinakop lay lugal a Canaan a impangako nan Apo Dioh kanla (Exodo 17:8-13). Dinakay nay Canaan ha lalahi lan Israel (Didiyag 7:45; Hebreo 4:8).
Judio Hilay Jujudio ye lahi nan Abraham makauli kanan apo na a hiyay Jacob. Anhabtan hila met Israelita boy Hebreo. Hilay Jujudio ye tatao a unan pinili nan Apo Dioh a mag-ilyadin tatao na boy nangibat kanla ye Māngiligtah nin tatao ha babe-luta.
Kahundoan Ha maghay kahundoan, main luway tao o luway pangkat nin tatao a ampaykahundo. Hiyay magha, main yan impangako ha ikalwa boy hiyay ikalwa, main babagay a katapulan nan tupaden. Ha kahundoan nan Apo Dioh, hiyay Apo Dioh ye nanyag nin kahundoan boy nagpangako ya a mag-ilyadi yan Bapa boy Apo nin tatao na. Hilay tatao na ket katapulan a tupaden lay bibilin na kanla.
Hilay luway kahundoan nan Apo Dioh ket anhabtan Alan a Kahundoan boy Bayon Kahundoan. Hiyay Alan a Kahundoan, dinyag nan Apo Dioh ha Mapantay Sinai. Impangako nan Apo Dioh a diyagen na hilan tatao na boy inged na hila ye Israelita dapot tana humbongen lay bibilin a impahulat nan Apo Dioh kanan Moises. Noba homain kanla ye nakahumbong nin genap. Kaya-bay homain yan imbilang a matoynong ye Apo Dioh makauli ha Alan a Kahundoan.
Ha Bayon Kahundoan (Mateo 26:28; Hebreo 8:6-13), impangako nan Apo Dioh a no pamtegan lan tatao ye Apo Jesu Cristo, ket ibilang na hilan matoynong, ta ha napatey yay Apo Jesus ha kodoh, napaduhaan ya uli ha kakahalanan nin kaganaan a tatao. Kaya-bay hilay tataon mamteg kanan Apo Jesus, ket maibilang hilan matoynong ha pamilew nan Apo Dioh a ba-mon homain hilan kahalanan.
Levi Hiyay Levi ye magha kanlan labinluway aanak nan Jacob. Hiyay lahi nan Levi ye pinili ta-omen manyag nin an-ipadyag nan Apo Dioh ha Timplo. Hiyay Aaron ye maghay lahi nan Levi. Ket hilay lahi nan Aaron ye nag-ilyadin padi ha Timplo. Hilay kanayon a lahi nan Levi ye anhabtan Levita. Hilabay ye managlap kanlan papadi (Bibilang 3:5-13).
Levi met ye ngalan nin magha ha labinluway mānumbong nan Apo Jesus. Minghan, anhabtan yan Mateo (Mateo 9:9; Marcos 2:14; Lucas 5:27-29). Yatin laki a Levi o Mateo ket hiyabay ye nanulat nin libdon Mateo.
Maihtodo nin Bibilin Hilay mamaihtodo nin Bibilin, ampag-adal hilan Bibilin a impahulat nan Apo Dioh ha Alan a Tipan boy hilay huhulat nin kanayon a tatao tungkol ha Bibilin (Mateo 7:29). Ampangiadal hila ha pāytiponan nin Jujudio. Malabong kanla ye nanguntada kanan Apo Jesus (Marcos 2:6-7; Marcos 12:38).
Mangaamot nin Pagpainawa Pinalhowa nan Apo Dioh ye babe-luta ha loob nin anem a mangaamot. Ha ikapiton mangaamot, nagpainawa yay Apo Dioh, ta nayadi anay obda na (Genesis 2:1-3). Kaya-bay hinabi nan Apo Dioh a katapulan a mag-obda hilay tatao ha anem a mangaamot noba ha ikapiton mangaamot, magpainawa boy manggalang kana (Exodo 20:8-11 ).
Hilay Jujudio, malabong ye bibilin la tungkol ha Mangaamot nin Pagpainawa. Hinabi la a ahe malyadin manyag nin agya hinyaman a bagay ha Mangaamot nin Pagpainawa boy mapoot hilan tubat no main manlabag nin yatin bilin. Kinapootan laya met ye Apo Jesus ha namaitaah ya ha Mangaamot nin Pagpainawa. Hinabi la a obda yatew a dinyag nan Apo Jesus (Mateo 12:1-14).
Manged a Balita Yati ye balita tungkol ha pangiligtah nan Apo Dioh kanlan tatao makauli ha pamteg kanan Apo Jesus (Roma 1:16; 1 Corinto 15:1-5).
Māningil nin bowih Ha panaon nan Apo Jesus, main Jujudio a nag-obda kanlan Romano bilang māningil nin bowih. Pinilit lay kapadiho lan Jujudio a mamayad nin bowih la ta-omen makahaglap kanlan huhundaloh a Romano. Hilay Romano ya ampanakop kanlan Israelita boy mahehpet ye panakop la kanla. Ket hilay māningil nin bowih, ampaningil hilan igit ha hukat lan hingilen ta-omen hila main maignop. Kaya-bay hilay Jujudio, ampag-inakitan la hilay māningil nin bowih (Lucas 19:1-10).
Mānumbong Hilayati ye tataon namteg kanan Apo Jesus, lanang ampanlenge ha pangiadal na, boy lanang anhumumbong kana.
Mesias Yati ye habin Hebreo ket padiho ye labay habiyen nin Cristo a habin Griego. Hiyay Mesias ye tao a impangako nan Apo Dioh a lumateng ta-omen iligtah na hilay Jujudio boy mamoon kanla. Ampangagad hilay Jujudio ha panlumateng na.
Moises Hiyay Moises ket maghay podopita nan Apo Dioh boy lahi yan Israelita. Ha niligtah hilay Israelita ha pagkaipoh ha Egipto, hiyay Moises ye nanguna kanla angga ha nalateng lay anggaan nin lugal a impangako nan Apo Dioh kanla. Binyanan na yan Apo Dioh nin Bibilin a impatanda na kanlan tatao. Impahulat nan Apo Dioh kanan Moises ye limay libdo ha Alan a Tipan a hiyay Genesis, Exodo, Levitico, Bibilang, boy Deuteronomio.
Noe Ha kaganaan a tatao ha panaon nan Noe, hiyan bengat boy pamilya na ye matoynong boy ampanumbong kanan Apo Dioh. Kaya-bay hiyay Noe boy pamilya na ye pinili nan Apo Dioh a iligtah. Bayo nilumateng ye lanab ha babe-luta, namadyag yay Apo Dioh kanan Noe nin mayadet a daong. Hinumakay hila ha mayadet a daong bayo linumateng ye lanab, ket naligtah hila. Kaya-bay pinahalamatan na yan Noe ye Apo Dioh boy nangihagpa ya kana. (Genesis 6-9; Mateo 24:37-38; Lucas 3:36; 17:26-27; Hebreo 11:7; 1 Pedro 3:20; 2 Pedro 2:5).
Oybon Tupa nin Dioh Ha kaugalian lan Jujudio, mangihagpa hilan tupa kanan Apo Dioh ta-omen na hila patawaden ha kakahalanan la. No matey ye tupa boy tumulo ye daya na, ket bilang kahagiliyan nin tao a nagkahalanan, ket malinih hilayna ha pamilew nan Apo Dioh. Hiyay Apo Jesus ye anhabtan a “Oybon Tupa nin Dioh”, ta inhagpa nay hadili na ta-omen mapatawad ye kakahalanan tawo makauli ha daya na (Juan 1:29; 1:36).
Padi Hilay papadi ye pinili nan Apo Dioh a mangihagpa nin didigalo kanan Apo Dioh ha Timplo ha Jerusalem. Hilay papadi, ibat hila ha pamilya nan Aaron boy lahi na met Levi.
Pagpaltan mangan Main hilan kaugalian ye Jujudio a magpaltan mangan. Dyagen la yati bilang pagkakitan a ampaghehe, ampaglele o ampagmakaaypa ha adapan nan Apo Dioh (Mateo 6:16-18; Didiyag 13:2-3).
Pariseo Hilay Pariseo ye maghay pangkat lan Jujudio ha panaon nan Apo Jesus. Malabong kanla ye mamaihtodo nin Bibilin. Tanda lay kaganaan a bibilin a impahulat nan Apo Dioh kanan Moises boy an-iadal la kanlan tatao a katapulan mahehpet lan humbongen. An-iadal la met ye bibilin a impahan la ha Bibilin nan Apo Dioh (Marcos 7:1-5). Ampagmamangedan hila boy maloke ye ihip la (Mateo 23:1-33). Kinuntada la yay Apo Jesus boy intangka la yan ipapatey (Marcos 3:6).
Pāytiponan lan Jujudio Ha Mangaamot nin Pagpainawa, hilay Jujudio, ampaytipon hila. Balang banwa boy badiyo ket main hilan pāytiponan ye Jujudio. No anti hilayna ha pāytiponan, ampanlenge hila ha pamaha nin Habi nin Dioh ha Alan a Tipan (Marcos 6:2). Ihtew hila ampakigwang boy ampanggalang kanan Apo Dioh. Minghan, anggawien lay pāytiponan bilang panuhgaan no main dalom (Mateo 10:17).
Pihtan Tinapay a Homain Pamalbag Pangayadi nin Pihtan Pangihipan nin Pangiligtah, naghayaghag hilay Jujudio nin Pihtan Tinapay a Homain Pamalbag. Anhayaghagan la loob nin pitoy mangaamot boy pawa tinapay a homain pamalbag ye angkanen la bilang pangihipan la nin panandali lan umalih ha Egipto. Kaya-bay homain hilaynan panaon a namahan nin pamalbag ha ginameh la. (Exodo 12:14-20; Marcos 14:1; Didiyag 12:3).
Pihtan Pangihipan nin Pangiligtah Anhayaghagan lan Jujudio ye pangiligtah nan Apo Dioh kanla ha pagkaipoh la ha Egipto. Ta ha hatew, nilabhan nin anghil nin Dioh ye kaganaan a baey lan Israelita a main daya nin tupa a impolanit ha ilwangan, noba pinatey na hilay kaganaan a punganay a anak lan Egipsio a homain daya ha ilwangan. Kaya-bay pinaalih la hilan Egipsio ha lugal la, ket naligtah hila (Exodo 12:1-13; Lucas 22:7-23; 1 Corinto 5:7).
Pihtan Pangipaideng nin Hongab Anhayaghagan lan Jujudio yatin pihta bilang pangihipan la nin pangumonin lan tutoa la ha hongab ha anti hila po ha wangwang (Levitico 23:39-43).
Pihtan Pangudong nin Timplo Anhayaghagan lan Jujudio ye pangudong nin Timplo. Ta hatew, tatlon taon a nahakop nin kaaway ye Jerusalem, ket aglaya biniha ye Timplo, no aliwan andinatan laya. Ha naudong la yaynan Jujudio ye Timplo, tepe panaon nin lay-ep, ket anhayaghagan lay pangudong nin Timplo.
Pihtan Pentecostes Limampo a mangaamot pangalabah nin pandugi nin Pihtan Pangihipan nin Pangiligtah, anhayaghagan lan Jujudio ye Pihtan Pentecostes bilang pangihayaghagan ye pamupol lan tidigo. Ha maghay Pihtan Pentecostes, nilumateng yaynay Ihpiditon Dioh kanlan ampamteg kanan Apo Jesus (\xt Didiyag 2).
Pinakapoon a padi Maalaga ye katungkolan nin pinakapoon a padi, ta hiyabay bengat ye malyadin humlep ha Pinakanahantowan a Lugal nin Timplo ta-omen mangihagpa kanan Apo Dioh uli ha kakahalanan na boy kakahalanan lan tatao (Hebreo 9:6-7).
Podopita Hilay popodopita ye tataon mangipatanda nin an-ipahabi nan Apo Dioh kanlan tatao.
Roma Roma ye ngalan nin banwa a kapitolyo nin kaganaan a lulugal boy nanahyon a anhakopen nin gobilnon Romano. Ha panaon nin Bayon Tipan, hiyay Emperador ha Roma ye ampanakop nin kaganaan a lulugal ha palibot nin Dagat Mediteraneo boy ha popoon la (Lucas 2:1; Lucas 3:1).
Saduseo Hilay Saduseo ket maghay pangkat lan Jujudio ha panaon nan Apo Jesus. Agya makandi bengat ye bilang la, makapalyadiyan hila boy mangabatnang. Ampamtegan lay impahulat nan Apo Dioh kanan Moises boy anhabiyen la met a katapulan mahehpet humbongen ye Bibilin. Ahe la ampamtegan ye kanayon a huhulat lan popodopita. Ahe la ampamtegan a mabi-ay hilan uman ye nangamatey boy ahe la ampamtegan ye aanghil o kanayon a ihpidito (Mateo 22:23-33; Didiyag 4:1-3; Didiyag 23:6-10).
Satanas Hiyay Satanas ye poon lan mangaloke a ihpidito boy hiya ye kaaway nan Apo Dioh. Antalingowen na hilay tatao boy antukhoen na hilan manyag nin maloke. Hiyay Satanas, anhabtan ya met a Diyablo (Impakit 12:9; Impakit 20:2) boy hiyabay ye ampanakop kanlan tatao ihti ha babe-luta (Marcos 1:13; Marcos 4:15; 2 Corinto 4:4; 2 Corinto 11:14).
Sodoma Sodoma ye ngalan nin banwa a main malabong a tataon ampanyag nin maloke. Anti ya ha haley nin banwan Gomorra a lugal la met nin ampanyag nin maloke. Kaya-bay pinaduhaan na hilan Apo Dioh makauli ha apoy a nangulam kanla boy babanwa la (Genesis 18:16-33; Genesis 19:1-38; Mateo 10:15; 11:23-24; Lucas 17:29; Impakit 11:8).
Timplo Ha hatew, anti ya ha Jerusalem ye Timplo a hiyay panggalangan kanan Apo Dioh (Didiyag 3:1-10). Ha mahlang nin Timplo hilan ampangihagpa ye Israelita kanlan Apo Dioh, ta hilay papadi bengat ye malyadin humlep ha Timplo.
Tuli Hiyay kaugalian lan Jujudio ket tulien lay oongi la ha ikawalon mangaamot ulita yabaytew ye hinabi nan Apo Dioh kanan Abraham a katapulan lan diyagen (Genesis 17:9-14). Hiyay pagkatuli ye pagkakitan a Judio ye maghay laki. Ha una lan pangipatanda nin Manged a Balita tungkol kanan Apo Jesus ha kanayon a lulugal, main payngatngat tungkol ha pagkatuli, ta hilay Jujudion ampamteg kanan Apo Jesus, anhabiyen la a kaganaan a māmteg nan Apo Jesus, ket katapulan a patuli hila, noba hinabi nan Pablo a ahe katapulan patuli (Roma 4:7-12; Galacia 5:6).